مجله خبری مساجد

محمدکاظم خراسانی

محمدکاظم خراسانی (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق) دارای اسم و رسم به آخوند خراسانی از مراجع تاسی و عالمان اصول فقه در قرن چهاردهم قمری بود. وی مؤلف کتاب کفایة الاصول و از حامیان مهم نهضت مشروطه کشور‌ایران بود. وی مشروطه را وسیله‌ای برای خودداری از ظلم و ستم به عموم می‌دانست و کمپانی در‌این حرکت را بر تمامی مسلمانها، واجب می‌دانست. آخوند بعد از به توپ مسدود شدن مجلس در ۲۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ق به وسیله محمدعلی سلطان، حکم جهاد و نبرد علیه استبداد وی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بخشید.

محمدحسین غروی نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، سید حسین طباطبایی بروجردی، سید حسین طباطبایی قمی و محمدحسین کشف کننده‌الغطاء طلبه رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وی بودند.

معاش
آخوند خراسانی در سال ۱۲۵۵ق در مشهد چشم به جهان گشود. پدرش، ملا حسین هروی، روضه خوان اهل هرات بود که پیش از میلاد پسرش به مشهد مهاجرت کرد.[۱]

محمدکاظم خراسانی در سحرگاه سه شنبه ۲۰ ذی‌الحجه ۱۳۲۹ق، در خانه خویش، بعد از اقامه نماز صبح در ۷۴ سالگی درگذشت.[۲] بعضی مرگ اورا بر تاثیر مسمومیت آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.[۳]

بعد از تشییع، عبدالله مازندرانی بر پیکر او نماز گزارد و در حرم حبیب الله رشتی بنا شده در صحن بقاع امیرالمومنین به خاک ودیعت شد.[۴]
آخوند خراسانی به جهت فوت همسرانش، چهار توشه وصلت کرد. وی از همسر دوم دارنده چهار فرزند و از همسر سوم، دو فرزند داشت. چهارمی و واپسین همسر آخوند سال‌ها بعد از او زنده بود و در سن نود سالگی درگذشت.[۵]

مهدی کفایی خراسانی: او‌لین فرزند آخوند بود که در اداره شئون اجتماعی پدرش نقش مؤثر داشت.
محمد کفایی خراسانی: دارای شهرت به آقازاده دومی فرزند آخوند بود. وی که از علمای نجف بود در محرم ۱۳۲۵ق از نجف به مشهد هجرت کرد و در رأس حوزه علمیه خراسان قرار گرفت. او عاقبت در اتفاق مسجد گوهرشاد بازداشت شد و به روش مشکوکی در طهران درگذشت.
احمد کفایی خراسانی: سو‌مین پسر آخوند بود وی از مجاورت‌ترین مشاوران محمد تقی شیرازی و از مبارزان علیه استعمار انگلیس در عراق بود و به همین خیال دو توشه به اعدام محکوم شد. احمد کفایی خراسانی در سال ۱۳۴۲ق به مشهد مسافرت کرد و بعد از درگذشت برادرش محمد کفایی، زعامت حوزه علمیه خراسان را برعهده گرفت.
حسین کفایی خراسانی: چهارمی فرزند آخوند بود که بعد از رحلت اخوی بزرگش مهدی خراسانی متصدی مدرسه های سه گانه آخوند خراسانی در نجف شد.
حسن کفایی خراسانی: پنجمی فرزند آخوند بود که در مجلس مؤسسان نخستین حضور داشت، شش عصر نماینده عموم مشهد در مجلس شورای ملی بود و تحت عنوان سناتور خراسان به مجلس سنا رفت.[۶]
صرفا دختر آخوند به اسم زهرا همسر میرزا اسماعیل رشتی و عروس میرزا حبیب الله رشتی بود.[۷]
تحصیلات
محمدکاظم خراسانی، علم ها شرعی را در مشهد نزد بابا و دیگر عالمان یادگرفت. آنگاه در رجب ۱۲۷۷ق برای ادامه علم آموزی راهی نجف شد.[۸]

پیش از مسافرت به نجف، آخوند خراسانی حدود سه ماه در سبزوار در درس فلسفه حاج ملا هادی سبزواری کمپانی کرد. بعداز وصال به طهران، مدتی در مکتب صدر ماند و نزد میرزا ابوالحسن جلوه و ملا حسین خوئی، فلسفه و حکمت فراگرفت.[۹]

ابوالحسن اصفهانی

نوشته‌ی علمیٔ اساسی: سید ابوالحسن اصفهانی
سید ابوالحسن اصفهانی نیز شماری از فضلای حوزه را به نواحی متفاوت عراق گسیل می کرد تا با جریان تبشیری انگلیسی‌ها به رویارویی فرهنگی برخیزند. حبیب بن محمد مهاجر از نمایندگان او در جنوب عراق، تلاشی جدّی در این‌شیوه به خرج اعطا کرد، برای مثال تأسیس بیمار ستان، چاپخانه، تکثیر روزنامه‌ای به اسم الهدی و بنیاد یک سری مکتب.[۵۳] جریان شیخیه نیز موجب بروز برخورد‌هایی در حوزه علمیه نجف شوید. همینطور نوشته‌های زیادی از علمای نجف در رد وهابیت در چنگ میباشد که منهج الرشاد لمن اراد السداد نوشته روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء اول نوشته شیعی در رد این فرقه به شمار مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌رود.[۵۴]

ذهن ها کمونیستی در عراق و برخورد حوزه نجف

در سال‌هایی که رویش و تبلیغ اذهان کمونیستی فی مابین جوان ها عراقی چندان بود که حتی دامن طلاب و فرزندان علما را نیز گرفته بود، این فرمان سبب نگرانی بزرگان حوزه علمیه نجف شد و رویا رویی با این تبلیغات در کانون دقت آن ها قرار گرفت. تأسیس مؤسسات علمی و تربیتی در سطح های متعدد در شهرهای عراق به پیشنهاد و فرمان آیت اللّه سیدمحسن حکیم مثلا اقدامات فرهنگی در قبال این جریان بود.[۵۵] آیت اللّه شهید سید محمدباقر صدر نیز با تألیف کتاب‌هایی زیرا فلسفتُنا و اقتصادُنا و البنک اللّارَبَاو همین رسالت رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد را افزود.

اقدامات سیاسی
عمل حوزه علمیه نجف به عرصه دانش و علم محصور نماند و به ویژه از عصر قاجار، به صورت جدّی به صحنه سیاست کشیده شد. در آن زمان، دنیای اسلام با دو پدیده استعمار و استبداد مواجه بود و حوزه علمیه نجف تحت عنوان مطرح ترین راءس علمی تشیع، با رویکردی فقاهتی، به آن ها عکس العمل نماد اعطا کرد. این عکس العمل‌ها بیشتراز تمامی به تحولات کشور ایران و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عراق بود.

پیکار‌های کشور‌ایران و روس
نبرد‌های کشور‌ایران و روس از سرانجام سازترین رخدادهای زمان قاجار در طی فتحعلی پادشاه (حک : ۱۲۱۲ـ۱۲۵۰ق) بود و مقامات دربار کشور ایران در بحبوحه عصر ابتدا پیکار برای تقابل با روسیه به علما متوسل شدند که به صدور حکم جهاد به وسیله روحانی جعفر کشف کننده الغطاء و بقیه علمای نجف و کربلا انجامید.[۵۶] او حتی‌د‌ر توجیه جهاد طی نوشته‌ای مبادرت مجتهدان به جهاد دفاعی را واجب شمرد و تحت عنوان نایب ائمه معصومین(ع) به فتحعلی فرمانروا اجازه اعطا کرد از وجوه شرعیه برای تأمین هزینه های نبرد به کار گیری نماید. کتاب غایة المراد فی أحکام الجهاد وی هم برای ترغیب عموم به پشتیبانی از مرزوبوم خویش و به خواهش عباس میرزا قاجار نوشته شد.[۵۷] علمای حوزه نجف همگام با علمای بقیه منطقهها در ترقیب کردن عموم به جهاد با روس‌ها و شروع نبرد دوم برای آزادسازی مرزوبوم‌های اشغالی فعال بودند و حتی حکم جهاد نیز صادر کردند؛[۵۸] هرچند این مرحله از پیکار نیز سرنوشتی جز باخت موازی روس‌ها نیافت.[۵۹]

تحریم تنباکو
ماجرای تحریم تنباکو نیز مثال‌ای دیگر از حضور حوزه نجف در قضایای سیاسی کشور ایران بود؛ هرچند رهبری این مبادرت اصلی را مرجع علی الاطلاق آن فرصت، میرزا حسن شیرازی ـ که در آن فرصت در سامرا مقیم بودـ برعهده داشت.

نهضت مشروطه
نقطع ی عطف حضور سیاسی حوزه نجف در نهضت مشروطه میباشد. شالوده کار‌های سیاسی نجف در این مورد، سه بدن از مراجع تبارک بودند: حاج میرزاحسین خلیلی تهرانی، ملا عبدالله مازندرانی و آخوند خراسانی[۶۰] نوشته‌های اینان به طور اعلامیه، فتوا، طومار، تلگرام و رساله‌های خرد و گرانقدر در دسترس عموم قرار می‌گرفت.[۶۱] این سه، اول توشه همگام با بقیه معترضان به حکومت قاجار برضد سیاست‌های سوء امین السلطان، صدراعظم مظفرالدین فرمان روا، اعلامیه مشترک دادند[۶۲] و به‌دنبال سفر کبرای علمای طهران و تحصن جمع‌ای از عموم در سفارت انگلیس، طی طومار‌ای به فرمان روا خواهان بازگرداندن علما به طهران شدند[۶۳] و در فرایند سپس نیز از نهضت مشروطه جانبداری کردند. بعداز جلوس محمدعلی فرمان روا بر تخت سلطنت و بروز اختلاف دارای شهرت مشروعه و مشروطه، موضع ها این سه فقید و مرجع حوزه نجف تماما در تأیید مشروطه بود و مخالفت با آن را کاری ناصواب می‌شمردند.[۶۴]

تقابل به مثل
رویارویی به مثل قاعده‌ای که مبتنی بر آن درصورتی که در حق شخص یا این که کسانی ظلم یا این که کوتاهی گردیده باشد، آنان در حمایت از خویش به مقدار آنچه واقع گردیده حق انتقام دارا هستند. ضابطه رویارویی به مثل در نبرد با مجرمان در مباحث علم ها فقه مثل باب قصاص، تعبیر و تفسیر مانند آیه اعتداء و دستمزد نظارت گردیده و فروع مختلفی از آن حصول شد‌ه‌است. آورده شده معروف فقیهان شیعه حق رویارویی به مثل در کارها مالی و غیر مالی را امری مشروع دانسته‌اند، در شرایطی که چه در مفاد ایفا و تطبیق آن ایده ها مختلفی دارا مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد هستند.

روضه خوان طوسی، مالک جواهر، متفحص اردبیلی و علامه طباطبایی از شیعه و زمخشری و قرطبی از عالمان اهل سنت، دلالت آیه اعتداء بر اصل رویارویی را پذیرفته‌اند. سید جعفر‌ مرتضی عاملی در ذکر دلایل مشروعیت اصل رویا رویی آن را امری فطری و مستند به عقل شمرده و عباسعلی عمید زنجانی آن را ناشی از عرف رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد معرفی نموده است.

اورده شده اکثر فقیهان با تایید محدودیت اصل رویا رویی به ممنوعیت به کار گیری از طریق‌های غیراخلاقی و ظالمانه اشاره کرده‌اند و این اصل را حقی قابل سپری شد معرفی کرده‌اند که اثر ها تربیتی‌اش از انتقام عالی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خواهد بود.

به گفته مقدس اردبیلی فقیهان مطابق آیه ۱۹۱ سوره بقره که در مدینه نازل گردیده، اخراج کافران از مکه را بر مسلمان‌ها واجب دانسته و اجرای این امر را در مقابل اخراج کهن آن ها از آن شهر قرار داده‌اند.

عنایت و مقام
اولی اصل و ضابطه در پیکار با مجرمان در اسلام اصل تقابل به مثل دانسته گردیده است.[۱] آورده شده این اصل خلال اینکه روحیه انتقام‌جویی بشر را برآورده و آن را تعدیل می‌نماید، منجر ممانعت خشونت و تجاوز اشخاص و دولت‌ها به دیگرافراد میشود.[۲]

صاحب و مالک‌نظران در عرصه علم ها فقه مثل باب قصاص[۳]، تعبیر و تفسیر مانند آیه اعتداء و دستمزد درباره اصل رویارویی به مثل مشاجره کرده‌اند.[۴]

بیان شده با اعتنا به استدلال قرآنی اصل شرعی مقابله در حقوق و دستمزد سری مثل تقاص، دستمزد جزا مانند قصاص نفس و عضو و دستمزد میان‌الملل جریان می یابد.[۵]

اورده شده در حالتی که چه بیشتر فقیهان در دستیابی مسایل نزاع بدین اصل نپرداخته‌اند، ولی حامد پاد شاه (حامد افندی حنفی)، فقید اهل سنت در قرن دهم هجری قمری تایید صلاحیت رویارویی را در کنار اصول دیگر حقوقی طرح نموده است؛ برخی زیرا علامه طباطبایی و فخر رازی نیز اصل رویا رویی را تحت عنوان یک قاعده‌ دارای اعتبار می دانند.[۶] پر اسم و رسم فقیهان شیعه حق رویا رویی به مثل در کارها مالی و غیر مالی را امری مشروع دانسته‌اند، در‌صورتی‌که چه در مفاد انجام و تطبیق آن ایده ها مختلفی دارا هستند.[۷]

تعریف و تمجید
رویارویی به مثل قاعده‌ای میباشد که بر پایه ی آن در شرایطی که در حق شخص یا این که عده ای ظلم یا این که کوتاهی گردیده باشد، آن‌ها در پشتیبانی از خویش به مقدار آنچه واقع گردیده حق انتقام دارا‌هستند.[۸] به نقل از ابوالقاسم علیدوست، فقید شیعه از رویا رویی به مثل در ادبیات فقاهتی با کلمه و واژه تقاص و مُقاصَّه تعبیروتفسیر شد‌ه‌است.[۹] از تیتر‌های گوناگونی مانند اعتداء به مثل، معامله به مثل، الرد بالمثل، رَدُّ الکیل بالکیل و رَدُّ الصّاع بالصاع در تعبیر و تفسیر از این اصل مستعمل میباشد.[۱۰]

فقیهان از این اصل، در عرصه شخصی مانند غصب و سرقت و عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و نظامی مثل جهاد، حدود و قصاص احکام و مصادیق متعدّدی حصول کرده‌اند، برای مثال؛

تایید صلاحیت تقاصّ از محصول غاصب به مقدار غصب گردیده در شکل برنگرداندن فرآورده
مجوز قصاص به مثل و عدم مجوز آن به بیشتر از مثل
تایید صلاحیت نزاع با معاند در ماه‌های حرام در شکل اقدام او به مبارزه در‌این ماهها.[۱۱]

مثال‌هایی از هاشمیات درباره امام حسین(ع) و حادثه عاشورا
مثال‌ای از هاشمیه دوم:

وَ مِنْ أکْبَرِ الأحداثِ کانَتْ مُصیبَهً
عَلَیْنا قتیلُ الَأدعیاءِ المُلَحَّبُ
قتیلٌ بِجَنْبِ الطَّفِّ مِنْ آلِ هاشمٍ
فیالک لحماً لَیْسَ عَنْه مُذَبِّبُ
و مُنْعَفِر الخَدَّیْنِ مِنْ آل هاشم
أَلا حَبَّذَا ذاكَ الجبینُ مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد المترَّبُ[۳۳]
ترجمه فارسی:

و از مطرح ترین حادثه ها که مصیبتی تعالی بر ما بود
[شهیدشدن] آن شهید پاره‌پاره به‌دست زنازادگان میباشد.
کشته‌ای از قوم هاشم برکناره مرزو بوم طفّ
شگفتا از آن تن پاره‌پاره که هیچ مدافعی برای آن وجود ندارد.
و آن سیرتکامل‌های آلوده و کثیف به خاک از آل‌هاشم
هان چه پسندیده پیشانی کثیف به خاکی میباشد.[۳۴]
مثال‌ای از هاشمیه چهارم:

وَ مِنْ عَجَبٍ لَمْ أَقْضِهِ أنَّ خَیْلَهُم
لِأجْوافِها تَحْتَ العَجاجَۀِ أَزْمَلُ
هَماهِمُ بِالمُسْتَلْئِمِینَ عَوابسٌ
کَحِدْانِ یَومِ الدَّّجْنِ تَعْلُو و تَسْفُلُ
یُحَلِّئنَ عَن ماءِ الفراتِ و ظِلِّهِ
حُسَیْناً و لَمْ یُشْهَرْ عَلَیْهِنَّ مُنْصُلُ
کَأَنَّ حُسَیْناً و البَهالِیلَ حَوْله
لِأَسیافِهم ما یَخْتَلِی المُتَبقِّلُ
یَخُضْنَ بِهِم مِن آل أحمد فی الوَغی
دماً ظَلَّ مِنْهُم کَالبَهِیم رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد المُحَجَّلُ
وَ غابَ رسولُّ الِله عَنْهُم و فَقْدُهُ
عَلی النّاسِ رُزْءٌ ما هُناك مُجَلَّلُ
فَلَمْ أَرَ مَخْذُولًا أَجَلَّ مُصِیبَةً
و أَوْجَبَ مِنْه نُصرَةً حِینَ یُخْذَلُ
تَهافَتَ ذُئبانُ المَطامِعِ حَوْلَهُ
فریقان شَتَّی ذو سلاحٍ و أَعْزَلُ
إذَا شَرَعَتْ فِیه الَأسِنَّۀُ کَبَّرت
غُواتُهم فِی کُلِّ أَاینترنتٍ و هَلَّلُوا
فَما ظَفِرَ المُجْري إِلَیْهِم بِرَأْسِهِ
وَ لاعُذِلَ الباکِی عَلَیْهِ المُوَلْوِلُ
فَلَمْ أَرَ مَوْتُورینَ أَهْلَ بَصِیرَةٍ
و لَهُم أَیْدٍ صِحاحٌ و أَرْجُلُ
کَشِیعَتِهِ و الحَرْبُ قد ثُفِّیَت لَها
أَمامَهُمُ قِدْرٌ یَجِیشُ و مِرْجَلُ
فریقانِ هذَا رَاکِبٌ فی عَداوَةٍ
و باكٍ عَلی خِذلانِهِ الحَقَّ مُعْوِلُ
فَما نَفَعَ المُسْتَأْخِرِینَ نَکِیصُهُمْ
لا ضَرَّ أَهْلَ السَّابقاتِ التَّعَجُّلُ[۳۵]
ترجمه فارسی:
مکان بسی شگفتی میباشد در‌حالتی که بی‌تاب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نگردم؛
چون برای شکم اسبهای آن ها در ذیل غبار میدان نزاع آوازهای مختلط میباشد.
شلوغی‌هایی بین زره‌پوشان بلند، و رخ‌هایشان عبوس و درهم‌کشیده میباشد،
همچون مرغان گوشت‌ربایی که در روزِ پوشیده از ابرهای سیاه و متراکم، بالا رفته و تحت می آیند.
حسین(ع) را از آب فرات و سایه‌اش جلوگیری کردن می‌نمایند
و هیچ شمشیری به‌مدد از وی در قبال آنان کشیده نمیشود.
بیان کننده حسین(ع) و یاران با فضیلت وی
برای شمشیرهای آن‌ها زیرا سبزه برای داس‌های دروندهٔ جویندهٔ مرغزار بودند.
آن‌ها در آن غوغای مبارزه یار آن مهتران با فضیلت، گروهی از قوم رسول(ص) را
به آبشخور خون می‌کشاندند، به‌سیرتکامل‌ای که پیوسته از وی به خون خویش گلگون می‌گشت.
نبی آفریدگار(ص) از آن ها غایب گشت و از دست‌دادن وی
بر عموم مصیبت بسیار بزرگی بود.
اینجانب آن فرصت که وی فقط و بی‌کس باقیمانده بود،
هیچ کمک‌نشده‌ای مصیبت‌زده‌خیس و نیازمندتر از وی به یاری و کمک ندیدم.
گرگان طمع پی‌در‌پی خویش را بر وی افکندند
و در دو دسته مختلف، باسلاح و بی سلاح، او‌را محاصره نمودند.
هرگاه نیزه‌ها در پیکر مطهر وی وارد میشد
گمراهان آن ها از هرسو بانگ به تکبیر و تهلیل بلند می‌کردند.
خیر پیامبر‌گردیدهٔ با رمز خجسته آن حضرت(ع) به‌سوی آن‌ها به مقصود خود نایل آمد
و خیر گریانِ ناله‌کننده بر وی [حسین(ع)] گزینه ملامت و شماتت واقع شد.
اینجانب انتقام‌گرفته‌نشدگانی که اهل دیدگاه و بینایی و حق بوده
و اقتدار کین‌کشیدن را داشته باشند؛
همچون یاران وی ندیده‌ام که دیگ مبارزه
بر محور‌هایی در قبال آنان جوشان و در غلیان باشد.
عموم در قبال قیام امام حسین(ع) دو دسته گشتند: گروهی بر مرکب دشمنی با وی سوار شدند
و جماعت دیگر از اینکه حقّ را صرفا و بی‌همراه گذارده‌اند گریان و نالان گشتند.
خیر جلوگیری آنهایی که دریاری حسین(ع) کندی نمودند، سودی نصیبشان ایجاد کرد
و خیر عجله پیشی‌گیرندگان در امداد‌اش ضرری بدانها رساند

عبدالرحمن بعداز رحلت رسول
اعضای شورای شش نفره

برای گزینش خلیفه سوم
امام علی (ع)
عثمان بن عفان
عبدالرحمن بن عوف
سعد بن ابی وقاص
زبیر بن عوام
طلحة بن عبیدالله

بنابر قولی عبدالرحمن بعد از رحلت فرستاده اسلام، در سقیفه حضور داشت[یادداشت ۱] و در مقابل انصار بیان کرد: «گرچه شما دارنده فضل و ادب می باشید؛ ولی افرادی مانند ابوبکر، قدمت و علی(ع) ندارید.[۱۹] برخی بر این باورند که عبدالرحمن این جملا‌ت را خیر در سقیفه بلکه در اجتماع مسلمانها در مسجدالنبی(ص) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ذکر نموده است. [۲۰]

وی در بعضی اتفاق ها دیگر نیز حضور داشت و گاه مسئولیت‌هایی بر ذمه وی گذارده می شد.[۲۱]

شورای شش نفره
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: شورای شش نفره
شورای شش نفره، شورایی بود که قدمت بن خطاب، برای گزینش خلیفه آینده گزینش کرد. به فرمان قدمت، خلیفه آتی می بایست به وسیله اشخاص شورا تعیین می شد. خلیفه دوم ضمن عضو کردن عبدالرحمن درین شورا، به وی این تفویض را بخشید که در‌حالتی که این شورا در دو دسته سه نفره، حیث متفاوتی داشتند، رأی گروهی پذیرفته خواهد شد که عبدالرحمان در آن میباشد.[۲۲] در غایت عبدالرحمن از همین امتیاز خویش به کارگیری کرده و اخوی زن خویش، عثمان، را خلیفه مسلمان رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ها کرد.[۲۳]

عبدالرحمن و عثمان
عبدالرحمن شخص مهم در خلیفه شدن عثمان بود. البته براساس منابع تاریخی بعد از سعی عثمان،‌ از تعیین خویش منصرف شد:

بعد از آنکه ابوذر بوسیله عثمان به ربذه، تبعید شد و در آنجا دارفانی را وداع گفت، علی(ع) به عبدالرحمن اینگونه اذعان کرد: «این فیض کار تو میباشد (که عثمان را گزینش کردی) عبدالرحمن جواب بخشید، در صورتی‌که میخواهی شمشیرمان را بگیریم (و علیه وی قیام کنیم) وی (عثمان) آن‌چه به وی داده بودم را از آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد در بین موفقیت.[۲۴]
عبدالرحمن پیمان حافظه کرد که هیچ گاه با عثمان کلام نگوید.[۲۵]
عبدالرحمن وصیت کرد که عثمان بر وی نماز نخواند.[۲۶]
گنج
عبدالرحمن گنج اکثری داشت که از شیوه بیزنس به دست آورده بود.[۲۷] منابع تاریخی، احادیث اکثری درباره دارایی فراوان عبدالرحمن نقل کرده‌اند:

عبدالرحمن وصیت کرد یک گلشن که به بها چهارصد هزار سکه خریده بود را به همسران فرستاده بدهند.[۲۸]
وصیت کرد به هرمورد از کمپانی کنندگان در پیکار بدر که زنده بودند (حدود صد نفر) چهارصد سکه داده گردد.[۲۹]
عبدالرحمن نزد ام‌سلمه رفت و ذکر کرد: ای ام‌المؤمنین، می ترسم متعددی اموالم منرا نابود نماید. ام‌سلمه بیان کرد: انفاق کن.[۳۰]
وفات
عبدالرحمن در ۷۲ یا این که ۷۵ سالگی از دنیارفت[۳۱] سال ۳۲ هجری قمری[۳۲] یا این که سال ۳۱ هجری قمری در طی خلافت عثمان، دارفانی را وداع گفت و در بقیع دفن شد.[۳۳] امام علی(ع) و یا این که زبیر بر وی نماز خواند.[۳۴]

اسرار قربانی کردن
آن چه شرط صدق و قبولی طولی عبادت میباشد از اسرار عبادت محسوب میشود برای مثال پاکی شرط عَرْضی میباشد البته چهت نیل به سِرِّ عبادت می بایست پرهیزگار بود و شرط قبولِ طولی نماز،‌ زهدوتقوا میباشد. [۳۳]انما یتقبل الله اینجانب المتقین.[۳۴] برای قربانی کردن اسراری نام مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برده میباشد:

حکمت قربانی قُرب و مجاورت شدن به پروردگار میباشد که در‌حالتی که شغل بر محور زهدوتقوا باشد این مجاورت شدن نتیجه ها میشود. لَن ینَالَ اللهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰکن ینَالُهُ التَّقْوَیٰ مِنکمْ. ترجمه: هیچ زمان [خیر‌] گوشت‌های آنان و خیر خون‌هایشان به معبود نخواهد رسید، البته [این‌] تقوای شماست که به وی میرسد.[۳۵]
عبدالله رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جوادی آملی:

اقامه نمازِ( عید قربان)، برقراری ارتباط با خداست و قربانی کردن، تحکیم ارتباط خوی با اخلاق را ساخت می‌نماید، در‌حالتی که کسی به قصد نزدیکی قربانی ایفا ‌دهد و با احترام این گوشت قربانی را به عموم بدهد این فعالیت سبب ساخت تقرب و محبت فی مابین عموم می گردد. سنت الهی قربانی کردن، اشخاص جامعه را نسبت به هم کریم و مهربان می‌نماید و مارا دربرگیرنده دعای خلیل و ذبیح آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد حق می‌نماید.
گلوی دیو هوای نفس و طمع را می بایست برید و او‌را کشت. [۳۶] [یادداشت ۳]
از حکمت‌های قربانی کردن اطعام فقرا و نیازمندان میباشد. نبی آفریدگار در حجة الوداع صد شتر برای قربانی با خویش آوردند. رسول اکرم حکمت واجب شدن قربانی را مطالعه به فقرا تیتر کردند که به حجم از گوشت بخورند و فرمود: گوشت را به آنها بخورانید.[۳۷]
غرض از قربانی خاطر خداوند و یاد آوری تمامی نعمت‌ها مثلا دام‌های حلال میباشد و قربانی با حافظه پروردگار حِلّیت پیدا می‌نماید. لِیشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیذْکرُ‌وا اسْمَ اللَهِ فِی أَیامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَیٰ مَا رَ‌زَقَهُم مِّن بَهِیمَةِ الْأَنْعَام. ترجمه: تا شاهد منافع خود باشند، و اسم آفریدگار را در روزهای معلومی بر دام‌های لهجه‌بسته‌ای که روزی آنها نموده است ببرند.[۳۸][۳۹]
شگرگزاری از معبود برای هدایت و موفقیت بندگی .بعضی فقها در باره قربانی اين سیرتکامل تعبير كرده اند: «هذه الذبيحة شكراً لله علي هدايته و توفيقه»؛ «اين قربانی تحت عنوان شكرِ خدا متعال، در قبال هدايت و توفيق وی میباشد. [۴۰]
عید قربان در کشورهای اسلامی
عید قربان، یکی‌از تعطیلات قانونی در روزنگار اسلامی میباشد که در کشورهای اسلامی از یک روز تا یک هفته به مناسبت این عید بلندمرتبه تعطیل بوده و درین بازه زمانی جشن و پایکوبی‌ها و مراسم باشکوهی در‌این کشورها برگزار می شود. در کشور ایران روز عید قربان تعطیل قانونی میباشد.[۴۱]

پانویس
ضیاءآبادی، حج نرم افزار تکامل، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۵.
صادقی تهرانی، البلاغ فی تعبیروتفسیر القرآن بالقرآن، ۱۴۱۹ق، ص۴۵۰.
سوره صافات، آیه۱۰۴-۱۰۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷، ج۴، ص۲۰۸.
صدوق، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۱۱.
سوره حج، آیه۳۷.
جوادی آملی، جرعه‌ای از صهبای حج، ۱۳۸۶ش،‌ ص۲۲۶.
دهخدا، لغت‌طومار، زیر کلمه «گوسپندکشان».
روحانی صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۶۴.
روحانی صدوق، الامالی، مؤسسة البعثه، ص۱۸۸.
مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۷۸

نیشابور
نِیشابور یک کدام از شهرهای تاریخی جمهوری اسلامی ایران بعد از اسلام و محل اقامت امام رضا(ع) در مسافرت به مرو میباشد. امام رضا(ع) حدیث سلسلةالذهب را درین شهر برای عموم خواندند. بعد از هجرت امام رضا(ع) به خراسان و اقامت در نیشابور و مرو، مجموعه‌های زیادی از علویان و شیعه ها از عراق و حجاز وارد کشور‌ایران شدند و در نیشابور سکونت کردند. علویان بومی در نیشابور بیشتر از نسل فرزندان امام سجاد بودند در عین حالا قبیله‌هایی از نسل فرزندان امام حسن(ع) و امام کاظم(ع) نیز درین ناحیه حضور داشتند. حضور کلان علویان درین شهر موجب شد دیوان نقابت برای بازرسی به کارها سادات از سوی خلیفه دائر مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردد.

فضل و ادب بن شاذان نیشابوری و اباصلت هروی دو بدن از علمای شیعه نیشابور بود‌ه‌اند. قدمگاه امام رضا، بقاع بی‌بی شطیطه، امامزاده محمد محروق از اماکن زیارتی نیشابور میباشد. نیشابور دو‌مین شهر پرجمعیت استان خراسان رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رضوی میباشد.

حالت جغرافیایی
نیشابور دو‌مین شهرستان پرجمعیت استان خراسان رضوی میباشد. این شهر در ۱۲۷ کیلومتری غرب مشهد واقع شد‌ه‌است. از شمال و شمال غربی به قوچان و اسفراین، از جنوب به تربت حیدریه و کاشمر، از شرق به سبزوار و از غرب به مشهد منتهی میگردد. مساحت این شهر ۳/۸۹۲۵ کیلومتر مربع[۱] و مطابق سرشماری سال ۱۳۹۰شجمعیت آن ۴۳۳۱۰۵ نفر میباشد.[۲] از دید جغرافیایی در وضعیت ۳۵ جايگاه و ۴۰ دقیقه تا ۳۶ سکو و۵۰ دقیقه پهنا جغرافیایی و ۵۸ سکو و۱۵ دقیقه تا ۵۹ سکو و ۱۵ دقیقه ارتفاع جغرافیایی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جای‌دارد.[مستلزم منبع]

ورود اسلام
توسعه اسلام در‌این شهر در حین خلافت قدمت بن خطاب یا این که عثمان بن عفان صورت گرفت و در زمانه حکومت امویان بارها عموم این شهر به کودتا علیه حکومت مرکزی پرداختند. در طول فرمانروایی ابومسلم خراسانی بر خراسان (۱۳۱ - ۱۳۷ق)، او مسجد جامع باشکوهی درین شهر تشکیل داد و باغی منحصر به خویش نیز در‌این شهر داشت.[مستلزم منبع] در زمانه خلافت مأمون عباسی، این شهر به دلیل حضور و اقامت چندماهه امام رضا(ع) در‌این شهر در سال ۲۰۰ قمری، مجددا گزینه دقت قرار گرفت. در طی حکومت‌های نصفه جدا اسلامی در بخشها شرق عالم اسلام، این شهر از عنایت بسزایی بهره مند بود و علمای بزرگی همانند خیام نیشابوری ، چیره نیشابوری، ابوالمعالی جوینی، محمد غزالی طوسی، حکم کننده نیشابوری، ابوالقاسم عبدالکریم شبستری، فخرالدین عبد و بنده العزیز کوفی، خواجه ابوبکر کرّامی، ابوعلی دقاق، ابوسعید ابوالخیر درین شهر معاش می‌کردند.[مستلزم منبع]

رونق اقتصادی و سیاسی
نیشابور در سده‌های در آغاز اسلامی شهری تعالی و راءس ولایتی به همین اسم بوده میباشد. ولایت نیشابور دربرگیرنده شهرهایی ریوند، خوجان، سبزوار، خسروجرد، آزادوار، اسفراین، ترشیز(کاشمر)، بوزجان‌، زوزن‌ و مالن بوده میباشد.[۳]

نیشابور بعداز فتح خراسان تا تأسیس حکومت طاهریان تحت عنوان یکی ایالت‌ها و مرکز ها اصلی خراسان بود و بعداز مرو و بلخ در ستون سومی شهر اصلی خراسان قرار داشت.[مستلزم منبع] عامل ها رونق سیاسی و اقتصادی نیشابور عبارتند از:

راءس حکومت طاهریان: بعد از روی‌عمل داخل شدن طاهریان بر خراسان در ۲۰۶ق، نیشابور راءس حکومت آن‌ها قرار گرفت از این رو این شهر التفات خاصی پیدا کرد.
منابع آبی رنگ فراوان: نیشابور از ذخایر آب فراوان بهره مند بوده میباشد که‌این مسأله در رونق کشاورزی و آبادانی شهرهای گوناگون این ایالت نقش داشته میباشد. بر طبق بعضی از گزارش‌ها آب آحاد قنات‌های نیشابور با آب دجله موازی بوده میباشد.[۴]
قرار داشتن در جاده ابریشم: نیشابور به منجر آنکه در مسیر جاده ابریشم قرار داشت، شهری‌ بازرگانی‌ بود و محل رفت‌ وآمد تجّار بود. برهمین پایه در قرن پنجم هجری، معاملات در جزیره‌العرب‌ با سکه‌های طلای نیشابور ایفا میشد.[۵] التفات اقتصادی این حوزه‌ موجب شد علویان بومی در نیشابور نیز به کسب و کار و بازرگانی سرگرم شوند.

سادات افغانستان
سادات افغانستان اشخاصی از نسل نبی(ص) که بومی در افغانستان می‌باشند. یحیی بن زید (درگذشت:۱۲۵ق) نوه امام سجاد علیه‌السلام از اولی ساداتی بود که به بلخ آمد. ورود او‌لین سادات به افغانستان فعلی، به جهت ارعاب و سرکوب بنی‌امیه و عشق و علاقه عموم خراسان بود. در اسفند ۱۳۹۷ش، در ادامه درخواست گروهی از سیدها و موافقت اشرف بی نیاز، مدیر‌جمهور وقت افغانستان، سادات تحت عنوان یک قبیله جدا درین میهن به تصویب مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رسید.

برای شناسایی سادات و فرزندان حقیقی وواقعی امام علی از مدعیان؛ کسانی که نسابه نمیده می‌شدند وجود داشتند و کتبی نیز در این زمینه تألیف کرده بودند. از نسابه‌های دارای اسم و رسم در افغانستان واطراف آن می‌اقتدار به ابونصر بخاری و سیدعبدالعزیزالمروزی الازورقانی و حسین سمرقندی اسم رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پیروزی.[۱]

نسب سادات افغانستان
سادات افغانستان، خویش را از فرزندان امام سجاد(ع) و امام موسی کاظم(ع) معرفی می‌نمایند؛[۲] ولی بعضی این انحصار به دو امام را نپذیرفته و آنها‌را از سادات حسنی، علوی، موسوی و رضوی میدانند.[۳] همینطور در نقل‌ها آمده‌میباشد که عبدالله بن محمد نفس زکیه مشهور به عبدالله اشتر به کابل آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد رفت.[۴]

علل ورود سادات به افغانستان
ظلم و ستم و فشار خویشان اموی و عباسی
عشق شدید به مذهب تشیع از سوی هزاره‌ها
جهت رواج مذهب اهل بیت بعد از استقرار مغول
سفر کبیر بعداز انحلال سربداران[۵]
دعوت شدن بوسیله بعضی حکومت‌ها بر مسافرت به افغانستان[۶]
سفرهای علمی و تفریحی[۷]
سادات کارها مذهبی عموم را در چنگ گرفته و در رواج تشیع و یاددادن آن به عموم سرویس ها جاری ساختن دادند.[۸]

بعداز مغول
خلال ساداتی که پیش از حمله مغول وارد افغانستان شدند توده متعددی از آنها پس از این حمله بدین مرزو بوم سفر کردند. معروفترین آنان عبارتند از: سیداحمد پر اسم و رسم به عظیم و پادشاه لخت، سیدعلی سبزواری، مشهور به پوست‌پوش و یخ‌سوز، سیدعلی اما، سیدجلال، سیدعلی و سیدحسن. اینان وارد هزارستان، بخش ها مرکزی افغانستان گردیده، و به تبلیغ تشیع پرداختند.[۹] سیداحمد وسیع در این زمینه سروده:

سلطان عریان:

کمر بست اخوان به ما شش نفر
ز کشور‌ایران رسیدیم این‌جا نگر
به عنوان مثال سه بدن علی اسم داشت
یک کدام از بود اعرج به خویش کام داشت
یکی‌از پوست پوشیده اندر تن
دگر دان تو مجنون یاوه صحبت
چهارم جلال میباشد و پنجم حسن
ششم کمترین عبدالله اینجانب
به سه ماه و ده روز و پنج دگر
رسیدیم ز خاور سوی ناکامی
عادلی، کوثر النبی، ۱۳۸۹ش، ص۶۸.

سیداحمد وسیع
سیداحمد یکی‌از ۶ نفر ساداتی میباشد که از عراق مهاجرت نمود و وارد افغانستان شد. از تألیفات او کتاب قصص الانبیاء میباشد. وی در غار چاقو سنگ با یک لنگ به‌شکل نصفه‌لخت معاش میکرد و این کتاب را در آنجا تألیف نمود. از او کرامات متعددی نقل کرده‌اند. سیداحمد عظیم با امیر تیمور نیز ملاقات داشته‌میباشد.[۱۰] امروزه تبار او در افغانستان به اولاد فرمانروا قباد مشهور‌اند.[۱۱] از نوادگان او فرمانروا قلندر مدفون در وردک میباشد. عموم قبر او را زیارت و قبر معاند او فردی به اسم بوکول را به علامت اعتراض رجم می‌نمایند.[۱۲] سادات مسجدی در سرخ‌آباد، بعضا سادات در گرماب و اجرستان از نوادگان سید احمد بزرگ و فرزندش یحیی میباشند.[۱۳]

سیدعلی سبزواری
سیدعلی مشهور به پوست‌پوش و یخ‌سوز، سرسلسله گردآوری‌ای از سادات موسوی افغانستان بوده و خویش از اولاد و اعقاب موسی ابوسبحه بن سید ابراهیم بن سید مرتضی بن امام موسی کاظم میباشد. مدفن سیدعلی در بامیان میباشد.[۱۴]

سیدحسین جلال‌الدین بخارایی
او در بخارا می‌زیسته و پدرش سیدهاشم مدتی به هندوستان مهاجرت کرد و در آنجا به سید قاسم بت‌شکن جهانی شد. سیدحسین جد سادات بلخاب بوده و با امیر تیمور ملاقات داشته و کرامتی دراین باره اورده شده‌میباشد.[۱۵] پسرش میرعلی البته نیز در بلخاب می‌زیسته که هم زمان با فوت او سیدنعمت الله اما در هرات بوده و اشعاری در سوگ وی سروده‌میباشد.

مَشْغَرَه
مَشْغَرَه، شهری بنا شده در دامنه‌های جبل لبنان، بر گوشه وادی‌ای که نهر لیتانی آن را به دو قسمت دشت حرم و جبل دلیل تقسیم نموده است.

مشغره خیلی زود در شیوه موضوع سازی تکان علمی شیعی جبل دلیل تلاشهای خویش را آغاز کردند. اسم یوسف بن حاتِم مشغری که به حلّه رفت و در آنجا درس خواند، دانسته میباشد.[۳۴] بعد از وی تا زمان محمدبن حسین بن محمدبن محمدبن مکی (متوفی ح ۹۰۳) وقفه‌ای زمانبر در شغل‌های علمی مشغره بوجود آمد. او نیای قوم حرّ میباشد. تاریخ این قوم، در واقع تاریخ فرهنگی مشغره مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

هجرت به مشغر
اول هر کس حرّ عاملی از فی مابین اسلاف خویش معرفی کرده، جدّ پدرش، محمد بن حسین حر عاملی مشغری میباشد. آوازه وی به مشغری نشانه میدهد که او، به احتمال بسیار، اول شخص از قوم و قبیله حرّ میباشد که از دمشق به مشغره مسافرت نموده است. احتمالا سفر او از دمشق به مشغره، با سقوط ممالیک شام و افتادن شام به دست حکومت عثمانی و سیاستهای ضد شیعی آنها مرتبط بوده میباشد. هر سه فرزند وی، محمد و عبدالسلام و علی، اهل دانش بودند. روحانی حرّعاملی[۳۵] از عموی بابا خویش، محمدبن محمد، با وصف فقید فاضل متفحص و مدقق خاطر کرده و از تبحر او در لهجه عربی صحبت گفته و افزوده که وی شعر سرا و ادیب و حاذق در رشته انشا بوده و در جایی دیگر[۳۶] او را برگزیدگانِ اهل بعدازظهر خویش در علم ها عقلی شمرده میباشد. به نوشته حرّعاملی،[۳۷] او نزد پدرش و روحانی حسن مالک معالم و سید محمد صاحب و مالک مدارک درس رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خوانده میباشد.

از فی مابین رفتن حوزه مشغره
با هجرت فرزندان محمد بن حسین حر عاملی، حوزه علمیه مشغره نیز از بین رفت، البته علم آموختگان این حوزه در مکانهای دیگر به شغل علمی سرگرم شدند.

خصوصیت اساسی بستگان حرّ رغبت اخباری آنهاست. این میل در روحانی حرّ عاملی، بنیانگذار حقیقی و واقعی اخباریگری در جمهوری اسلامی ایران، چشم میشود.

جُبَع
جُبَع/ جُباع، شهری مشرف بر صیدا میباشد. درباره تاریخ رابطه جبع با مرکزها علمی شیعه تا قبل از قرن نهم اطلاعی در مشت وجود ندارد. احتمالا مسافرت شیعه‌ها به‌این شهر، در‌پی فتح شام و مصر به دست حکومت عثمانی و تغییر و تحول اوضاع و احوال جبل استدلال، سبب ساز تکوین حوزه آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد جباع گردیده‌است.

رونق حوزه جبع
شهیدثانی و فرزندانش، که در حوزه جبع درس دادن می‌کردند، منجر رونق فراوان و به نقط ی اوج وصال این حوزه شدند.
قبل از شهید نیز عالمانی در حوزه جبع به شغل و درس دادن اشتغال داشتند، برای مثال علی بن احمد نحاریری (متوفی ۹۲۵)، بابا شهید؛ عبدالصمدبن محمد جباعی (متوفی ۹۳۵)؛ و حسین بن ابی الحسن موسوی (متوفی ۹۶۳)، نیای آل ابی الحسن، که نَسَب قوم و قبیله صدر به وی می رسد.
نقط ی اوج رونق حوزه جبع در عصر شهید ثانی بوده میباشد. شهید ثانی در جبع، تا ۹۵۵ق، به درس دادن و تألیف پرداخت.
به نوشته عودی جزینی،[۳۸] در ۹۵۵ متانت شهید به آخر رسید و دشمنانش به وی هجوم بردند و این دشمنی‌ها به شهیدشدن او انجامید. با شهیدشدن وی، رفته رفته حوزه جبع نیز معدود روشنایی شد، هر یکسری شهید شاگردان بخش اعظمی تربیت کرد و اثر ها فراوانی نگاشت که بعضی از آن‌ها هنوز هم درس دادن میشوند و محل مراجعه‌اند. درس آموختگان حوزه جبل استدلال و اثر ها تألیف گردیده این حوزه بیشترین سهم و تأثیر را در تکوین حوزه اصفهان، ناحیههای شیعه و حتی حوزه نجفِ متأخر داشته میباشد.

حدیث ثقلین
این نوشته‌ی علمی دربارهٔ حدیث ثقلین میباشد. برای شناخت با واژه و کلمه ثقلین، مدخل ثقلین را مشاهده کنید.
حدیث ثقلین
حدیث ثقلین

داده ها ماجرا
قضیه منزلت قرآن و اهل‌بیت(ع)
صادره از فرستاده اسلام(ص)
راویان امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام راستگو(ع)، ابوذر، زید بن اَرْقم، ابوسَعید خُدْری، زید بن اثبات، جابر بن عبدالله انصاری و حُذَیْفَه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بن اُسَیْد و ...
اعتبار مدرک پشت سر هم - درست
منابع شیعه الکافی، بصائر الدرجات، کفایة الاثر، عیون خبرها الرضا، تعبیر و تفسیر القمی
منابع سنی درست مسلم، سنن نسائی، سنن ترمذی، سنن دارمی، مسند احمد بن حنبل، مستدرک حکم کننده نیشابوری
روایات معروف
حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله قدمت بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره

حَدیث ثَقَلَیْن یا این که ثِقْلَیْن حدیثی معروف و پشت سرهم از فرستاده اسلام(ص) میباشد درباره منزلت هدایت‌گری قرآن و اهل‌بیت(ص) و بایستگی تقلید از آن ها. طبق این حدیث، قرآن و اهل‌بیت تحت عنوان دو چیز گران بها، همواره در کنار یکدیگرند تا در کنار آبگینه کوثر به نبی اکرم(ص) رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ملحق شوند.

حدیث ثقلین مورداستناد متکلمان شیعه برای ثابت ولایت و امامت امامان شیعه(ع) بوده میباشد. عالمان شیعه، به‌استناد این حدیث میگویند هر خصوصیت و صفت کمالی که برای قرآن نام برده، در باب اهل‌بیت نیز راست گو میباشد. بعضی از برداشت‌های کلامی از این حدیث عبارت‌اند از: ثابت امامت امامان شیعه و استمرار آن تا روز قیامت، پاکی اهل‌بیت، بایستگی تاسی از آن‌ها، مرجعیت علمی، رهبری و ولایت آنها، و عدم اختلاف بین آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اهل‌بیت و قرآن.

از نگاه جمع‌ای از عالمان اهل‌سنت نیز این حدیث بر مَوَدّت اهل‌بیت، احسان و احترام به آن ها، بزرگداشت آن‌ها و ادای حقوق و دستمزد واجب و مستحب آن‌ها تأکید می‌نماید. بعضا از عالمان اهل سنت، دلالت حدیث بر تمسک به اهل‌بیت را پذیرفته‌اند؛ البته معتقدند تصریحی بر امامت و خلافت آن‌ها ندارد.

به‌گفته عالمان شیعه و اهل‌سنت، حدیث ثقلین صرفا یک توشه، ذکر نشده و در مفاد زیادی از فرستاده(ص) نقل گردیده‌است. تکرار این حدیث از نبی(ص) را عامل عنایت و مقام آن دانسته‌اند. حدیث ثقلین در منابع متفاوت حدیثی شیعه و اهل‌سنت گفته شده و شیعه و اهل‌سنت بر مضمون و درستی آن رخداد‌حیث دارا‌هستند.

این حدیث با سندهای مختلف، از بیش تر از بیست بدن از اصحاب فرستاده(ص) نقل گردیده است. سید هاشم بَحرانی در غایَةُالمَرام، ۸۲ حدیث با این مضمون از منابع متعدد شیعه، همانند کافی، کمال‌الدین، عیون خبر ها الرضا(ع)، بَصائِرالدرجات و ۳۹ حدیث از منابع اهل‌سنت، همانند درست مسلم، سُنَن تِرْمِذی، سنن نِسائی، سنن دارَمی و مسند احمد بن حنبل نقل نموده است.

درباره مصادیق عترت و اهل‌بیت درین حدیث، عالمان شیعه تصریح کرده‌اند که خواسته امامان دوازده‌گانه شیعه می‌باشند. در بعضی احادیث نیز بدین مقاله تصریح گردیده است؛ البته عالمان اهل‌سنت در تبیین مصادیق آن اختلاف‌حیث دارا هستند؛ گروهی از آن‌ها اصحاب کساء را اهل‌بیت و عترت نبی(ع) شمرده‌اند و برخی آل‌علی، آل‌عقیل، آل‌جعفر و آل‌عباس را که صدقه بر آن‌ها حرام میباشد، اهل‌بیت رسول معرفی کرده‌اند.

کتاب‌های زیادی درباره این حدیث به طور غیر وابسته چاپ و منتشر گردیده است مثلا آنان موسوعةُ حدیثِ الثَّقلین در چهار جلد میباشد.

التفات
حدیث ثقلین حدیثی پر اسم و رسم[۱] میباشد از رسول(ص) که متوالی[۲] و موردقبول کلیه مسلمانها[۳] شمرده گردیده است. تکرار این حدیث از سوی فرستاده(ص) در مفاد متفاوت را برهان مداقه و مقام این حدیث دانسته‌اند.[۴] متکلمان شیعه از این حدیث برای ثابت ولایت و امامت اهل‌بیت(ع) سود کرده‌اند.[۵] در بین فرقه‌ها و مذهبها گوناگون، حدیث ثقلین در مباحث کلامی، در مورد امامت و جانشینی رسول(ص)، موردتوجه بوده و آن را به‌جهت دلالت بر همگی مسائل و مباحث امامت، بی‌نظیر دانسته‌اند.[۶]

درج بخشی از حدیث ثقلین در لوگوی مجمع جهانی اهل‌بیت
در عَبَقات‌الانوار آمده این حدیث به جهت فراوانی اسناد و اعتبار و استحکام متن آن،‌ از دیرباز موردتوجه عالمان و محدثان بوده و گروهی از آنان درباره آن، کتاب و رساله‌های مستقلی نگاشته‌اند.[۷] به لحاظ بعضی پژوهشگران، این حدیث از سده ابتدا قمری، در دولت ها حدیثی شیعه و اهل‌سنت نقل گردیده است. بعداز آن نیز در منابع تاریخی،‌ رجالی، کلامی، اخلاقی، فقاهتی و اصولی، به فراخور گفت و گو، از آن خاطر گردیده‌است.[۸]

به نقل از مولف نوشته ی علمی «حدیث ثقلین» در دانشنامه دنیا اسلام، عالمان شیعه از دیرباز در تیم‌های حدیثی خویش این حدیث را نقل کرده‌اند؛ البته در کتاب‌های کلامی متقدم، در مشاجره امامت و خلافت، کمتر بدان استناد گردیده است. با این هم اکنون، گروهی از عالمان شیعه در گفت و گو‌های کلامی بدان استناد کرده‌اند؛ برای مثال روضه خوان صدوق در ثابت خالی نبودن زمین از حجت و روضه خوان طوسی در گفت و گو لزوم وجود امامی از اهل‌بیت در همگی مجال‌ها، به‌این حدیث تمسک کرده‌اند. علامه حلی در کتاب نهج‌الحق در ثابت خلافت امام علی(ع) و نتیجه کاشانی نیز در مشاجره از مقام قرآن، از این حدیث سود کرده‌اند.[۹]

نقل شده میر حامدحسین هندی (درگذشت ۱۳۰۶ق) با تخصیص فصولی بزرگ به گواهی و دلالت حدیث ثقلین در کتاب عبقات الانوار، در شناساندن آن منزلت ممتازی داراست و بعد از وی، بیشتر از پیش بدین حدیث اعتنا شد تا جایی که در زمان معاصر، مهمترین حدیثی میباشد که برای ضرورت و بایستگی تمسک به اهل‌بیت به آن استناد می‌گردد.[۱۰]

حدیث ثقلین در مباحثی همانند مقام قرآن، حجیت روایات اهل‌بیت، حجیت ظاهر قرآن، همخوانی قرآن و روایات اهل‌بیت و مقدم بودن قرآن بر صحبت اهل‌بیت مورداستناد متکلمان شیعه بوده میباشد.[۱۱]