حضور در پیکارها
قیس در نزاعهای زمان امام علی(ع) همپا وی بود. بنابر منابع قیس ابتدا نبرد جمل، آن حضرت را به تقابل تشویق و انصار را برای کمک با آن حضرت بسیج کرد.[۲۳] امام علی(ع)، بعداز برکنار قیس از ولایت مصر، ولایت آذربایجان را به او سپرد. و در شروع پیکار صفین طومارای به وی نوشت که عبدالله بن شمیل احمسی را به مکان خویش بگمارد و راهی کوفه گردد.[۲۴] و تحت عنوان یکی فرماندهان ارشد علی(ع) در نبرد صفین کمپانی کرد.[۲۵] و دراین پیکار رشادتهای بخش اعظمی از خویش علامت بخشید. بیان شده میباشد حضرت علی دراین نبرد، درفش رسول را به دست او اعطا کرد. در نزاع نهروان امام علی قیس و ابوایوب انصاری را نزد خوارج ارسال کرد، تا از نزاع جلوگیری مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمایند.[۲۶]
اشعار قیس در مبارزه صفین
هذا اللواء الّذی کنّا نحفّ به
مع النبی و جبریل لنا حفاظت
ما ضرّ اینجانب کانت الأنصار عیبته
ألّا یکون له اینجانب غیرهم أحد
خاندان إذا حاربوا طالت أکفّهم
بالمشرفیة حتی یفتح البلد[۲۷]
زمان امام حسن(ع)
بیان شده میباشد قیس اول کسی بود که در سال ۴۰ قمری با امام حسن(ع) بیعت کرد.[۲۸] قیس در عصر امام حسن(ع) یکیاز فرماندهان وی بود و گفتهاند که وی با صلح آن حضرت با معاویه موافق عدم وجود. زمانی که طومار امام حسن(ع)مطابق صلح با معاویه به وی رسید، عموم را فی مابین نزاع سوای اطاعت امام و بیعت با معاویه و اطاعت از وی تحت عنوان (امام الضلالة=پیشوای گمراهی)مخیر کرد. و عموم بیعت با معاویه و اطاعت از اورا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برگزیدند.[۲۹]
علامه امینی اسم قیس را شمار شاعران قرن اولیه قمری حادثه غدیر در الغدیر، بیان نموده است.[۳۰] ناصر وردیانی در گروه تلویزیونی الاسباط نقش قیس بن سعد را جاری ساختن نموده است.[مستلزم منبع]
درگذشت
درباره تاریخ مرگ و جای دفن قیس اختلاف وجود دارااست. تاریخ وفات اورا در سال پایان خلافت معاویه[۳۱]، سال ۶۰ قمری[۳۲] و سال ۸۵ قمری[۳۳] بیان کردهاند. در استیعاب جای دفن وی مدینه[۳۴] و در اعلام زرکلی تفلیس نام برده میباشد.[۳۵] بر طبق عهدوپیمان اخیر قیس از بیم معاویه در سال ۵۸ قمری به تفلیس گریخته و در سال ۸۵ قمری در ولایت عبدالملک بن مروان درگذشته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۳۶]
پانویس
نک: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۲، ۵۹۵.
ابن اثیر، أسدالغابة، ج۴، ص۱۲۶.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
ابن اثیر، أسدالغابة، ج۲، ص۲۰۴.
واقدی، المغازی، ج۲، ص۵۴۷.
واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۷۵.
الاستیعاب، ج۳، ۱۲۹۰؛ ابن اثیر، أسدالغابة، ج۴، ص۱۲۶.
طوسی، رجال، ۱۳۸۸ش، ص۷۹.
دیلمی، ارشادالقلوب، ج۲، ص۳۷۹-۳۸۱.
طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۹۰؛ ثقفی کوفی، ابراهیم، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۲۱۳؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۵۰.
دینوری، الأخبارالطوال، ص۱۴۱؛ ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۶۲۳.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۲۷.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
ثقفی، الغارات/ترجمه، ص۱۰۴.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷-۲۲۰.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۵۵) .نیز، بنگرید: ابن بنده البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۹۰. برای دوراندیشی بیشخیس، نگاه نمائید به: عافی خراسانی، «درنگی دیگر دربارۀ عهدنامۀ صاحب اشتر و انتساب آن به امیرالمؤمنین علی(ع)»، ۱۴۰۱ق.
بلاذری، أنساب الأشراف،ج۲، ص۳۰۰.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۲۲.
نک: دینوری، الإمامةوالسیاسة،ج ۱، ص۲۶.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۰۲-۲۰۳.
نک: ثقفی، الغارات/ترجمه،ص۱۱۰.
دینوری، اخبارالطوال،ص۲۰۷.
الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۳.
طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۵۸.
طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۱۶۰؛ دینوری، اخبارالطوال، ص۲۱۸.
امینی، الغدیر، ج۲، ص۵۱.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، ص۱۴۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۵، ص۳۶۱.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۰۶.
ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۷۹.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۰۶.
ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۷۹.
منابع
ابن حبان، محمد بن احمد، مشاهیر علماء الامصار، بازرسی: مجدی بن منصور بن سید شوری، دارالکتب العلمیه، بیروت،.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، مطالعه: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ط: الاولی، ۱۹۹۵م-۱۴۱۵
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله بن محمد، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، مطالعه: علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ط: الاولی، ۱۴۱۲ق-۱۹۹۲م.
امینی، عبدالحسین، الغدیر، راس الغدیر، قم، ۱۴۱۶ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل اینجانب انساب الأشراف، استیناف: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷ق-۱۹۹۶م.
حضور در پیکارها
قیس در نزاعهای زمان امام علی(ع) همپا وی بود. بنابر منابع قیس ابتدا نبرد جمل، آن حضرت را به تقابل تشویق و انصار را برای کمک با آن حضرت بسیج کرد.[۲۳] امام علی(ع)، بعداز برکنار قیس از ولایت مصر، ولایت آذربایجان را به او سپرد. و در شروع پیکار صفین طومارای به وی نوشت که عبدالله بن شمیل احمسی را به مکان خویش بگمارد و راهی کوفه گردد.[۲۴] و تحت عنوان یکی فرماندهان ارشد علی(ع) در نبرد صفین کمپانی کرد.[۲۵] و دراین پیکار رشادتهای بخش اعظمی از خویش علامت بخشید. بیان شده میباشد حضرت علی دراین نبرد، درفش رسول را به دست او اعطا کرد. در نزاع نهروان امام علی قیس و ابوایوب انصاری را نزد خوارج ارسال کرد، تا از نزاع جلوگیری مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمایند.[۲۶]
اشعار قیس در مبارزه صفین
هذا اللواء الّذی کنّا نحفّ به
مع النبی و جبریل لنا حفاظت
ما ضرّ اینجانب کانت الأنصار عیبته
ألّا یکون له اینجانب غیرهم أحد
خاندان إذا حاربوا طالت أکفّهم
بالمشرفیة حتی یفتح البلد[۲۷]
زمان امام حسن(ع)
بیان شده میباشد قیس اول کسی بود که در سال ۴۰ قمری با امام حسن(ع) بیعت کرد.[۲۸] قیس در عصر امام حسن(ع) یکیاز فرماندهان وی بود و گفتهاند که وی با صلح آن حضرت با معاویه موافق عدم وجود. زمانی که طومار امام حسن(ع)مطابق صلح با معاویه به وی رسید، عموم را فی مابین نزاع سوای اطاعت امام و بیعت با معاویه و اطاعت از وی تحت عنوان (امام الضلالة=پیشوای گمراهی)مخیر کرد. و عموم بیعت با معاویه و اطاعت از اورا رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد برگزیدند.[۲۹]
علامه امینی اسم قیس را شمار شاعران قرن اولیه قمری حادثه غدیر در الغدیر، بیان نموده است.[۳۰] ناصر وردیانی در گروه تلویزیونی الاسباط نقش قیس بن سعد را جاری ساختن نموده است.[مستلزم منبع]
درگذشت
درباره تاریخ مرگ و جای دفن قیس اختلاف وجود دارااست. تاریخ وفات اورا در سال پایان خلافت معاویه[۳۱]، سال ۶۰ قمری[۳۲] و سال ۸۵ قمری[۳۳] بیان کردهاند. در استیعاب جای دفن وی مدینه[۳۴] و در اعلام زرکلی تفلیس نام برده میباشد.[۳۵] بر طبق عهدوپیمان اخیر قیس از بیم معاویه در سال ۵۸ قمری به تفلیس گریخته و در سال ۸۵ قمری در ولایت عبدالملک بن مروان درگذشته آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۳۶]
پانویس
نک: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۲، ۵۹۵.
ابن اثیر، أسدالغابة، ج۴، ص۱۲۶.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
ابن اثیر، أسدالغابة، ج۲، ص۲۰۴.
واقدی، المغازی، ج۲، ص۵۴۷.
واقدی، المغازی، ج۲، ص۷۷۵.
الاستیعاب، ج۳، ۱۲۹۰؛ ابن اثیر، أسدالغابة، ج۴، ص۱۲۶.
طوسی، رجال، ۱۳۸۸ش، ص۷۹.
دیلمی، ارشادالقلوب، ج۲، ص۳۷۹-۳۸۱.
طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۹۰؛ ثقفی کوفی، ابراهیم، الغارات، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۲۱۳؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۵۰.
دینوری، الأخبارالطوال، ص۱۴۱؛ ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۶۲۳.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۲۷.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
ثقفی، الغارات/ترجمه، ص۱۰۴.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۱۷-۲۲۰.
طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۵۵۵) .نیز، بنگرید: ابن بنده البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۹۰. برای دوراندیشی بیشخیس، نگاه نمائید به: عافی خراسانی، «درنگی دیگر دربارۀ عهدنامۀ صاحب اشتر و انتساب آن به امیرالمؤمنین علی(ع)»، ۱۴۰۱ق.
بلاذری، أنساب الأشراف،ج۲، ص۳۰۰.
ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۲۲.
نک: دینوری، الإمامةوالسیاسة،ج ۱، ص۲۶.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۰۲-۲۰۳.
نک: ثقفی، الغارات/ترجمه،ص۱۱۰.
دینوری، اخبارالطوال،ص۲۰۷.
الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۳.
طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۵۸.
طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۱۶۰؛ دینوری، اخبارالطوال، ص۲۱۸.
امینی، الغدیر، ج۲، ص۵۱.
خلیفه بن خیاط، تاریخ، ص۱۴۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۵، ص۳۶۱.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰؛ زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۰۶.
ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۷۹.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۲۹۰.
زرکلی، الاعلام، ج۵، ص۲۰۶.
ابن حبان، مشاهیر علماء الامصار، ص۷۹.
منابع
ابن حبان، محمد بن احمد، مشاهیر علماء الامصار، بازرسی: مجدی بن منصور بن سید شوری، دارالکتب العلمیه، بیروت،.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، مطالعه: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ط: الاولی، ۱۹۹۵م-۱۴۱۵
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله بن محمد، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، مطالعه: علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ط: الاولی، ۱۴۱۲ق-۱۹۹۲م.
امینی، عبدالحسین، الغدیر، راس الغدیر، قم، ۱۴۱۶ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل اینجانب انساب الأشراف، استیناف: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷ق-۱۹۹۶م.
مسجد امام حسن مجتبی (ع) فکوری مشهد و نقش آن در مواجهه با چالشهای اجتماعی و شهری