مجله خبری مساجد

دین کنفوسیوس: کنفوسیوس شعار رجوع و برگشت به بعد از ظهر فرزانه شاهان باستان را سرلوحه تفکر‌های اصلاحی خود قرار داده بود و در فکر علاقه مندان این آیین گره تناول کردن به فرزانگی شاهان وجود مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد داراست.[۱۲]
آئین تائو:در بستر فرهنگی و فقاهتی مردمان چین آیین تائو در کنار آیین کنفوسیوس و دیگر مکاتب فکری نقش آفریده میباشد، منتهی در دین تائو رگه‌های پر‌نور تری از منجی باوری و انتظار موعود را می‌اقتدار بر آشنایی. بر مبنا متن «معاش قدیس انتها الزمان و پردوردار طریقت» در یکسال جن – چن، یعنی بیست و نهمی سال از زمان شصت ساله که احتمالا ۳۹۲ باشد، لی هونگ ظهور خواهد کرد تا جهانی تازه بر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد پا نماید.[۱۳]
دین شینتو: ژاپن نیز همانند چین فرهنگ و تمدن و دیانتی تعدادی گانه داراست و لذا آئین شینتو و آیین بودا در هم آمیخته و داخل مایه آرمان ها، بیم‌ها و امیدهای آن ملت را ساخته‌اند، به نحوی که شماری از مذهبها منجی باوری در آنجا راز بر آورده‌اند. که مهم ترین آنان عبارتند از: کورزو میکو که فردی به اسم کاواته بونجیرو (۱۸۸۳-۱۸۱۴م) اساس گذار آن بود و نهضت تنریکیو که درفش‌دار آن ناکایاما میکی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد (۱۸۷۸-۱۷۹۸م) میباشد.[۱۴]
موعودباوری در ادیان ابراهیمی
زرتشت
برخلاف دیگر ادیان، که معمولاً درانتظار یک موعود نجات‌نصیب‌اند، زرتشتیان معطل سه موعود می باشند که هرکدام از آن ها به مسافت هزار سال از دیگری ظهور خواهد کرد.[۱۵]

به موجب احادیث زرتشتی و سازه به یشت نوزدهم، در آخرالزمان از زرتشت سه پسر متولد می‌گردد که با اسم همگانی سوشیانس خوانده میگردند. این اسم به خصوص برای گزینش واپسین موعود اختصاص یافته و وی واپسین عبد اهورا مزدا خواهد بود. واژه سوشیانس که از ریشه سو Sav,Su در معنای فایده و سودمند میباشد، در اوستا سئوشیانت Saoshyant آمده و در پهلوی به انواع گوناگونی زیرا: سوشیانت، سوشیانس، سوشانس، سوسیوش، سیوسوش آمده میباشد.[۱۶]

این سه پسر آتی زرتشت موعودهای نجات‌قسمت‌اند که در هزاره انتها قدمت دنیا به مسافت هزار سال از همدیگر ظهور خواهند کرد. این سه بدن عبارتند از:[۱۷] ۱. اوخشْیت اِرتَه (Ukhsyat ereta)، یعنی پروراننده ضابطه مقدس (نیرو دهنده و جایز کننده ضابطهِ آئین و بخشیدِ زرتشت).[۱۸] امروزه این اسم را اوشیدر یا این که هوشیدر گویند، و در کتاب ها پهلوی به طور خورشیتدر یا این که اوشیتر آمده میباشد. گاه واژه و کلمه بامی را به آن افزوده، هوشیدر بامی میگویند که در معنای هوشیدر براق میباشد. ۲. اوخْشْیت نِمَه (Ukhsyat nemah)، یا این که اوخشیت نِمَنگه، یعنی پروراننده نماز و نیایش. امروزه آن را اوشیدر ماه یا این که هوشیدر ماه می گویند، اما در کتاب ها پهلوی به طور خورشیتماه و اوشیتر ماه ضبط گردیده‌است. ۳. اَستْوَتْ اِرِتَه (Astvat ereta)، یعنی هر که مظهر و پیکر ضابطه مقدس میباشد. این استوَت اِرته به عبارتی سوشیانس، یعنی سومی و واپسین موعود در دین مزدیسناست. این سه اخوی از پشت و نطفه زرتشتْ می‌باشند. بنابر سنت زرتشتی نطفه زرتشت را ایزد نریوسنگ برگرفت و به فرشته آب (ناهید) سپرد، که آن را در دریاچه کیانسیه (هامون) نگهداری کرد.

در نقطه نهایی هزاره دوازدهم، از قوم و قبیله بهروز، دختر خانم‌ای در آب هامون شست و شو می‌نماید و بارور می گردد و از وی سوشیانس، واپسین آفریده اهورا مزدا، متولد میشود. در سی سالگی، مزدیسنا سپرده رسالت را به او واگذار می‌نماید. به واسطه علامت متوقف شدن خورشید در میانه افق، به عالمیان ظهور سوشیانس و تازه کننده عالم بشارت داده گردد. پس از ظهور او، اهریمن و دیوِ لاف وجود ندارد و نابود می شود. یاران آن موعود که از جاودانان می‌باشند، قیام می‌نمایند و همپا او خواهند بود تا مردگان برخیزند و دنیا معنوی روی دهد.[۱۹]

خویشان عاد
قبیله عاد از نژاد عرب، در جنوب جزیره العرب معاش می‌کردند. آن ها از نسل عاد بن عوص بودند. اشخاص این خویشان از نعمت‌های فراوان منتفع بودند. آفریدگار حضرت هود(ع) را برای دعوت به توحید از بین آن ها به رسالت برگزید. بیشتر اشخاص قبیله عاد، دعوت هود(ع) را نپذیرفتند و به عذاب الهی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مبتلا شدند.

کلیات
قوم و قبیله عاد، قومی عرب[۱] از فرزندان عاد بن عوص بن أرم بن سام بن نوح که اسم جدشان را بر روی خویشاوندان خویش گذارده بودند.[۲]

قرآن در یکسری آیه به قوم و قبیله عاد اشاره نموده است.[۳] قرآن خویشان عاد را پس از خویشاوندان نوح می داند[۴] در قرآن تعبیروتفسیر عاد أُالبته نیز وجود دارااست: «وَ أَنَّهُ أَهْلَک عاداً الْأُالبته؛ و اوست که قوم و قبیله عاد اول را هلاک کرد»[۵] عاد او‌لین، به عبارتی بستگان حضرت هود بوده‌اند[۶] که بعداز خویشان حضرت نوح و پیش از خویشاوندان ثمود معاش می‌کردند.[۷] در فیض عاد دومین نیز وجود داشته و بعضا مفسران عاد دوم را فامیل ثمود رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.[۸]

جای معاش
قرآن جای معاش فامیل عاد را با اسم احقاف معرفی می‌نماید: «وَ اذْکرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقاف؛ اخوی بستگان عاد را خاطر کن، زمانی که قومش را در کشور احقاف بیم بخشید».[۹] احقاف به معنای شن‌های جاری میباشد که بر تاثیر وزش باد در کویر‌ها به طور کج و معوج روی هم انباشته می گردند، و میهن بستگان عاد را از این جهت "احقاف" می‌گفتند که ریگستانی بدین شکل بود[۱۰]. مفسران، احقاف را سرزمینی در جنوب جزیرة العرب دانسته‌اند.[۱۱] ولی در انتخاب نقطه ظریف آن اختلاف‌هایی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وجود دارااست.[۱۲]

علامه طباطبایی و طبرسی معتقدند که میهن احقاف مکانی میان یمن و عمان میباشد[۱۳] که فعلا به طور ریگزاری در آمده میباشد.[۱۴] در سوره احقاف که مقصود از آن ترساندن بر عذاب الیم مشرکان میباشد[۱۵] کناره‌ای از روایت خاندان عاد تحت عنوان مثال‌ای از مشرکان عذاب گردیده مطرح گردیده‌است و مکارم شیرازی در تعبیر مثال این نظر را دارد که اسم سوره احقاف نیز بر گرفته از روایت بستگان عاد و محل معاش آنهاست[۱۶].

مختصات ظاهری
قرآن مهربان در تعریف ظاهری خویشاوندان عاد تیتر نموده است که آن ها بلند قامت زیرا درخت رطب[۱۷] و بسیار فربه و درشت هیکل[۱۸] بوده‌اند. امام باقر(ع) نیز در تحت حدیثی خویشان عاد را اینگونه تعریف می‌نماید: «آن‌ها به‌اندازه نخل‌های بلند بودند و کوه را ویران می‌کردند».[۱۹]

در روایتی از امام راستگو(ع) نیز به بلندی قامت آن ها اشاره گردیده و آنها‌را به بلندی درخت نخل دانسته میباشد. در منابع دیگر نیز نقل شده میباشد که مردمان عاد بسیار بلند قد بوده‌اند. روضه خوان طوسی در کتاب التبیان، برخی از این گفته‌ها را گزارش می دهد. در احادیث نیز آمده میباشد که بلندترین شخص آن ها قامتش ۱۰۰ ذراع و کوتاهترین ۷۰ ذراع بود.[۲۰]

شرور طبیعی و شرور اخلاقی
تقسیم شر به طبیعی و اخلاقی، پر اسم و رسم‌ترین تقسیم‌بندی میباشد که نام برده میباشد[۲۶] شرور طبیعی رخدادهایی می‌باشند که سوای دخالت آدم در طبیعت واقعه میفتند و موجب مشقت و درد میگردند. مثل گردباد، زمین لرزه، سیل، حریق‌فشان، بیماری‌ها و معلولیت‌هایی که به وسیله کارداران انسانی ساخت نشده‌اند. در مقابل، شرور اخلاقی به رفتارها و خصوصیت‌های ناپسند اخلاقی اشاره داراست که از بشر راز میزند، مانند لاف‌گویی، تکبر، طمع و اعمالی همانند قتل و دزدی. این مجموعه از شرور فیض بی واسطه افعال و تعیین‌های انسانی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌باشند.[۲۷]

بعضی از محققان رویدادهای ناگواری را که بر تاثیر دخالت دست اندرکاران طبیعی و انسانی در فضا طبیعی به وجود میایند به‌تیتر شر اجتماعی شناخته‌اند.[۲۸] برخی سختی‌های بشر مثل اندوه غربت از دوستان یا این که سوگ عزیزان را نیز شرور عاطفی یا این که احساساتی نامیده‌اند به این دلیل‌که از وضع و اوضاع رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نفسانی‌اند.[۲۹]

شر زائیده گناهان آدم میباشد
بعضی از متکلمان مسلمان، با دقت به بعضا از نشانه‌ها قرآن[۳۰] و احادیث،[۳۱] ایفا و عادات اشتباه و ناروای بشر را در پدیدآمدن شرور طبیعی مؤثر دانسته‌اند.[۳۲] چنان که از لحاظ علامه طباطبایی، آیه ۳۰ سوره شوری، ذکر‌گر همین مقاله میباشد؛ چون مصیبت‌های همگانی و دانش آموز همانند قحطی، زمین لرزه و وبا را مال گناهان و پلیدی‌های رفتاری آدم‌ها می داند. آیه ۴۱ سوره روم، و ۱۱ سوره رعد را نیز، هم‌مفهوم با آیه نام برده شمرده‌اند که دلالت بر رابطه اجرا آدم‌ها با نظام دنیا دارا هستند. طباطبائی رابطه و تأثیر ایفا آدم در تولید شرور را یکی‌از سنت‌های آفریدگار شمرده میباشد.[۳۳] گفته‌اند براساس احادیث، شغل های نیک و نه اشخاص پارسا در دفع عذاب و شرور نیز مؤثر میباشد.[۳۴] به اعتقاد محمدتقی مصباح یزدی، در شرایطی که ذکر قرآن و احادیث عدم وجود، تأثیر جاری ساختن آدم در آسیب ها و شرور هیچ‌گاه برای ما قابل آشنایی عدم آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وجود.[۳۵]

شر فلسفی یا این که متافیزیکی
برای شر اقسام دیگری نیز شمرده گردیده‌است. لایب نیتس فیلسوف غربی، در کتاب تئودیسه، از شری به عنوان «متافیزیکی» یا این که «فلسفی» مذکور میباشد.[۳۶] ملاک این تقسیم‌بندی، تقسیم جانور به واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود میباشد. ازآنجاکه همگی موجودات ممکن‌الوجود با نقص و کمبود یاروهمدم می‌باشند، مدام نوعی کاستی و فقدان در ذات مجموع موجودات امکانی وجود دارااست. مبتنی بر این تمجید، کلیه مخلوقات به نوعی مصداق شر متافیزیکی محسوب میشوند.[۳۷] جوادی آملی مفسر شیعی شر را به دو نوع بالذات و بالعرض تقسیم نموده است که ملاک آن وجود و عدم میباشد و شر بالذات به عبارتی نابودی و خلا میباشد.[۳۸] این سیرتکامل از شرور در مشاجره از موضوع شر آیتم دقت وجود ندارد، چون اینگونه شرّی هیچ تناقضی با آموزه‌های شرعی ندارد.[۳۹]

ناسازگاری شرور با باورهای شرعی
قضیه شر در ناحیههای گوناگون الهیات اسلامی مثل اصل وجود معبود، یگانگی معبود، دانش، توان و خیرخواهی مطلق خداوند، و عدل الهی با آموزه‌های ادیان ناسازگار انگاشته گردیده‌است.

ناسازگاری با وجود خداوند
مورد شرور و مشقت‌های معاش تحت عنوان یک معضل اصلی در قبال وجود خداوند مطرح می شود. با این توضیح که وجود شر در عالم با وجود خدایی که دینداران به آن اعتقاددارند، در ناهم خوانی و تناقض میباشد چون یا این که بایستی خدایی وجود داشته باشد که جهانی عاری از شرور رفتار نموده باشد، یااینکه وجود شرور دلیلی بر نبود خداست.[۴۰] این قضیه با اسم ادله شرّ علیه پروردگار یا این که موضوع قرینه‌ای شر نیز مطرح شد‌ه‌است.

موضوع شر به هر نوع بی‌عدالتی، بدی، مشقت و دردی اشاره داراست که در دنیا وجود دارااست و با وجود خدایی که دارنده صفات مطلق همانند دانش، اقتدار، عدل و داد و خیرخواهی میباشد، ناسازگار به لحاظ میرسد، به سیرتکامل‌ای که حضور یکی از قادر است حضور دیگری را نفی نماید.[۴۱]

عقل فعال واسطه در سود و معرفت
براساس حکمت مشاء، عقل فعال در زمینه‌ی بدون واسطه با فقیه دنیوی میباشد. عقل فعال، فیضی را که بوسیله عقول واسطه (نُه عقل فراتر) از آفریدگار اخذ کرده، به فقیه و موجودات دنیوی افاضه و عطا می‌نماید[۹] و باعث ساخت‌و‌ساز موادتشکیل دهنده اربعه(آب، حریق، هوا و خاک)، نفوس، مرکبات و موجب کثرت در دانا ماده میشود. فارغ از عقل فعال، رابطه فقید ماده با فقیه مجردات از میان می‌رود.[۱۰]

از‌آن‌جا‌که عقل فعال، مجرد میباشد و در مجردات حجابی وجود ندارد، تک تک حقایق موجودات را از فقیه بالا اخذ می‌نماید و نزد آن جان دار میباشد.[۱۱] ادراکات آدم متعلق به عقل فعال میباشد و صرفا از روش اتصال به‌این عقل نتایج مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می گردد.[۱۲]
ابوالحسن شعرانی، از فلاسفه شیعی در قرن چهاردهم قمری، گفته میباشد به یقین ما تمامی چیز این دنیا در آگاهی و سرپرستی فرشتگان و مأموران الهی میباشد که حکما از آن ها به عقل فعال تفسیر می‌نمایند.[۱۳]

مضمون‌‌شناسی
فلاسفه قبلی همانند فارابی و ابن‌سینا عقل فعال را فاعلِ قریب (انگیزه فاعلی مجاورت و مُباشِر) برای فقید طبیعت و موادسازنده، گنجینه مفاهیم عقلی نفس انسانی و افاضه‌کننده مفاهیم عقلی به نفس انسانی معرفی کرده‌اند.[۱۴] از بینش فلاسفه، عقل فعال، جوهر غیرمادی و غیرمرکب و تدبیرکننده فقید دنیوی و انگیزه فاعلی نفوس انسانی و حوادثی میباشد که در دنیا دنیوی روی میدهد.[۱۵]

خواسته از عقل در عقل فعال و عقول ده‌گانه، جان دار مجرد و غیرمادی میباشد که از جهت ذات و فعلش غیر وابسته و محور و شالوده عالم ماورای طبیعت و دانا روحانیت میباشد.[۱۶] به تعبیروتفسیر دیگر، عقل هم در ذات خودش مجرد و جدا از ماده میباشد و هم در افعالش بی‌نیاز از ماده و غیروابسته رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.[۱۷]

انگیزه نامگذاری
عقل فعال، عقل نامیده میشود به این دلیل‌که مجرد و غیرمادی میباشد و فلاسفه هر نیروی خودآگاه مجرد را عقل می‌نامند.[۱۸] در وجه تسمیه عقل فعال به فعال نیز ملاصدرا سه انگیزه بیان نموده است:

عقل فعال ازآنجاکه ایجادکننده نفوس انسانی میباشد و آنها‌را از عقل بالقوه (اولی مرحله از عقل نظری آدم که فقطً شایستگی فهم مفاهیم کلی میباشد) به عقل بالفعل (مرحله‌ای از عقل نظری بشر که افزون بر بدیهیات، مفاهیم کلی و نظری را فهم می‌نماید) می رساند، فعال آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گفته می گردد.
عقل فعال از همگی جهات بالفعل میباشد و هیچ قوه‌ای در آن وجود ندارد؛ ولی تمامی عقل‌ها اینگونه‌اند؛ ولی به دلیل مبالغه در فعلیت عقل فعال، فقط به آن فعال اورده شده میباشد.
به دلیل اینکه عقل فعال به وجودآورنده فقیه دنیوی و مبدأ و منشأ شکل‌های [یادداشت ۱] موجودات دنیوی میباشد، فعال گفته می شود.[۱۹]
به گفته مرتضی مطهری، فیلسوف و متفکر شیعی قرن چهاردهم خورشیدی، از‌آنجا‌که این مو جود واسطه سود فی مابین مبدأ تمام (معبود) و عالم میباشد و نیرویی فعال میباشد، آن را عقل فعال نامیده‌اند.[۲۰]

پیشینه
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس بشر با آن در طول تانی، به عصر قبل از اسلام بازمی‌خواهد شد. به حیث وی از گفته مورخان فلسفه اینگونه برمی‌آید، اولیه هر کس عقل فعال را اظهار کرده، اَرَسطُوقْلیس، معلم اِسْکَندَر اَفْرودیسی و غیر از ارسطوی پر اسم و رسم، بود. ارسطوقلیس دلیلی[یادداشت ۲] برای ثابت عقل فعال ارائه کرد که فیلسوفان مسلمان این استدلال را پذیرفته و در کتاب ها فلسفی خویش بیان کردند؛ اما دلایل دیگری نیز به آن اضافه کردند.[۲۱] برخی معتقدند که ارسطو، عقل فعال را تحت عنوان دلیل خروج نفس از قوه به فعل و فعلیت یافتن معقولات و مفاهیم بالقوه مطرح کرد.[۲۲] برخی گفته‌اند که اولیه توشه اسکندر افرودیسی (زنده در بین‌ نصفه دوم‌ سده ۲ و شروع سده ۳میلادی )اصطلاح عقل فعال را به عمل پیروزی.[۲۳]

خبر مستفیض
خَبَر مُستَسود یا این که حدیث مستفیض، حدیثی که تعداد راویان آن بیش تر از یک نفر میباشد؛ البته به حد راویان خبر متوالی نمیرسد. خبر مستفیض در کنار خبر واحد و خبر پی در پی، از اقسام سه‌گانه حدیث میباشد. این تقسیم‌بندی بر پایه ی تعداد راویان حدیث صورت مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرفته میباشد.

بعضا از عالمان دانش درایه و نیز فقیهان خبر مستفیض را به تنهایی حجت نمی‌دانند و معتقدند مثل خبر واحد مستلزم رسیدگی موقعیت راویان و اِحراز وثاقت آن‌ها میباشد. برخی دیگر نیز هنگام تعارض احادیث، خبر مستفیض را بر خبر واحد ترجیح داده‌اند. گروهی نیز آن را فارغ از تحقیق صفات راویان، دارای اعتبار رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دانسته‌اند.

تمجید
به گفته محمدآصف محسنی قندهاری، فقید و حدیث‌شناس، خبر مستفیض، حدیثی میباشد که ناقلان آن در هر سکو بیشتراز سه نفر باشند.[۱] روضه خوان بهائی[۲] و محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی نیز همین تعریف و تمجید را پذیرفته‌اند؛[۳] هرچند بعضی از عالمان دانش درایه، قصه بیشتراز دو نفر را نیز کافی دانسته‌اند.[۴] این تعریف‌و‌تمجید در مقباس الهدایه نوشته مامقانی نیز آمده میباشد. [۵] ولی به گفته مامقانی راویان خبر مستفیض کمتر از راویان خبر متوالی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می باشند.[۶]

کلباسی در کتاب الرسائل الرجالیه فارغ از بیان اسم کسی میگوید بعضی معتقدند همین که راویان خبری بیشتراز یک نفر باشد، آن خبر مستفیض میباشد.[۷] کلباسی تصریح می‌نماید که درین دعوا خواسته از تعدد راوی، راویانی میباشد که بدون واسطه از چهارده معصوم نقل می‌نمایند و گرنه تعدد سندی در صورتی به یک راوی ختم خواهد شد، سبب مستفیض شدن ماجرا نمیشود.[۸]

مستفیض لفظی یا این که معنوی؟
به گفته عبدالله مامقانی از عبارت اکثر عالمان بر میاید که در خبر مستفیض موردنیاز میباشد لفظ هاِ کلیه نقل‌ها مثل هم باشد؛ اما از کوشش و نیز کلمات گروهی‌ دیگر مثل مالک ریاض و مالک جواهر برمی‌آید که ما یحتاج وجود ندارد لفظ ها احادیث مثل هم باشد و همین که نقل‌ها از لحاظ معنا با هم یک کدام از باشند، می‌قدرت به‌این احادیث مستفیض خاطرنشان کرد.[۹] استرآبادی نیز در کتاب لب اللباب تصریح می‌نماید که اتحاد لفظی موردنیاز وجود ندارد.[۱۰]

تفاوت مستفیض با پر اسم و رسم
گاهی حدیث مستفیض را حدیث پر اسم و رسم هم گفته‌اند؛ البته برخی گفته‌اند که مستفیض با معروف مختلف میباشد؛ چون در خبر مستفیض بایستی تعداد ناقلان در همگی طبقات نقل به حد استفاضه باشد؛ البته در حدیث دارای شهرت اینگونه شرطی نیست و گاهی حدیث پر اسم و رسم به حدیثی گفته می گردد که تنها یک مدرک دارااست مثل حدیث «انما الاعمال بالنیات».[۱۱] پژوهشگر کَرَکی، عالم زمانه صفویان، اعتقاد دارد معروف به عبارتی مستفیض میباشد و حدیثی میباشد که راویان آن بیشتراز سه نفر باشند.[۱۲] ِ

اعتبار
مامقانی اعتقاد دارد خبر مستفیض سیرتکامل‌ای از خبر واحد میباشد و این اعتقادوباور را از شهید ثانی نیز نقل می‌نماید.[۱۳] به گفته وی همین که عالمان شیعه، حدیث مستفیض را در مقابل حدیث پی در پی قرار داده‌اند، نشانگر آن میباشد که اعتبار خبر مستفیض را مثل اعتبار خبر واحد میدانند[۱۴] که برای بشر دانش نمی‌آورد و برای دارای اعتبار بودن بایستی صفات راویان آن رسیدگی و وثاقت آنها اثبات خواهد شد. مامقانی این عهد را به میرزای قمی نیز نسبت داده میباشد.[۱۵]

مولف نوشته‌علمی «الشیخ المفید و علم ها الحدیث» از کاربردهای خبر مستفیض در اثرها روحانی اثرگذار فیض گرفته‌ میباشد که روحانی موثر اعتبار خبر مستفیض را بیشتراز خبر واحد میداند و به همین برهان در فرض تعارض احادیث، خبر مستفیض را بر خبر واحد ترجیح می دهد.[۱۶]

کلباسی، رجال‌شناس قرن سیزده قمری، سوای اسم بردن از فردی، این محور را مطرح می‌نماید که برخی خبر مستفیض را دارای اعتبار می دانند.[۱۷] محمد سَنَد، مجتهد و متفحص، نیز اعتقاد دارد خبر مستفیض، ظن اطمینانی ساخت و ساز می‌نماید که کار کشته‌خیس از خبر واحدِ درست میباشد[۱۸] و بلکه آن را جزو مدارک قطعی برای مطالعات شرعی می داند.[۱۹] وی هم‌اینگونه اعتقاد دارد که برخی از خبر ها ضعیف، در شرایطی‌که به بقیه روایات ضمیمه شوند، ممکن میباشد تبدیل به خبر مستفیض شوند.[۲۰] آیت‌الله سبحانی نیز وثاقت راویان را برای اعتبار خبر مستفیض مورد نیاز نمی‌داند.[۲۱] پژوهشگر کرکی نیز خبر مستفیض را همچون خبر پی در پی دارای اعتبار می داند.[۲۲]

درس دادن و تألیف
منتظری در فقه، اصول و معارف اسلامی تألیفاتی داراست. برخی از آن ها نتایج درس دادن وی و بعضی نیز به وسیله وی کتابت شد‌ه‌است. دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، تفصیل خطبه حضرت فاطمه زهرا(س)، اسلام آیین فطرت، موعود ادیان، مجازات‌های اسلامی و دستمزد انسان، حکومت فقهی و حقوق و دستمزد آدم و مبانی نظری نبوت، نهایة الاصول تقریر درس اصول آیت‌الله بروجردی، البدرالزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر تقریر درس فقه آیت‌الله بروجردی، کتاب الزکاه، کتاب الخمس و الانفال، محاضرات فی الاصول، کتاب الصلاه، کتاب الصوم و رساله مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد توضیح‌المسائل.[مستلزم منبع]

دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة
منتظری از سال ۱۳۶۴ش گفت و گو حکومت اسلامی را استارت کرد که بیشتر از چهار سال ادامه داشت. نتیجه ها این درس دادن، کتاب چهار جلدی «دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة» میباشد که فی مابین سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۷۰ش منتشر شد.[مستلزم منبع]منتظری درین کتاب از عقیده انتخابی بودن ولایت دانا امان نموده است.[۲۲] از این‌رو معتقد بود عموم میتوانند با اعتنا به وضعیت وقتی، اختیارات کمتر یا این که بیشتری را به فقید واگذار نمایند.[۲۳] اما میگویند وی هنگامی که سر گروهی مجلس خبرگان را بر ذمه داشت به تاسی از استادان خویش ولایت دانا را انتصابی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌دانست.[۲۴]

سفیر حق و صفیر وحی
کتاب «سفیر حق و صفیر وحی» گفتمان و جواب منتظری به عقیده عبدالکریم سروش میباشد. سروش درباره چگونگی وحی معتقد بود که مضمون و معنای وحی از سوی وحی بر جان نبی(ص) نشسته میباشد البته لغات و پوسته‌ها بر پایه ی گزینش رسول(ص) میباشد. منتظری با انتقاد عقیده سروش، دلیل می‌نماید که به اجماع اهل اسلام معنی و لفظ ها قرآن از سوی مبدءِ غیبی وحی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بوده میباشد.[۲۵]

رساله حقوق و دستمزد
رساله حقوق و دستمزد کتابی میباشد برگرفته از رساله دستمزد امام سجاد(ع)، درین کتاب مباحث دستمزد انسان طرح و تحقیق گردیده است این کتاب در ۱۳۴ شیت در سال ۱۳۸۳ش منتشر گردیده‌است.[۲۶]

درس دادن نهج البلاغه
منتظری از شروع انقلاب اسلامی درس‌هایی از نهج البلاغه را برای عامه مردم درس دادن میکرد. در سال‌های در آغاز انقلاب، این درس‌ها از رادیو و تلویزیون کشور ایران پخش و بخش‌هایی از آن بوسیله نهادها به طور کتاب منتشر شد. مؤسسه مجله داده ها بخشی از این درس‌ها را با تیتر تفصیل خطبه قاصعه تکثیر بخشید. متن پیاده گردیده این‌درس‌ها در ۱۲ جلد چاپ گردیده است.[۲۷]

وی درس دادن بیرون فقه در حوزه علمیه قم را از شهریور ۱۳۵۹ش استارت کرد.[مستلزم منبع]

امام خمینی در مواقعی احتیاط‌های دینی را به وی ارجاع داده میباشد برای مثال آن‌ها می‌اقتدار جریمۀ مالی تحت عنوان تعزیر، حد و مرز موسیقی و غنا، و احتیاطات جان دار در فقه فتوایی خویش را اسم پیروزی.[مستلزم منبع]از اوایل پائیز ۱۳۶۱ش امامان آدینه‌ و جماعات برخی از شهرهای کشور‌ایران خواهان تکثیر آرای فقاهتی و رساله‌ عملیه‌ وی جهت ارجاع احتیاطات واجب امام خمینی به وی شدند. رساله توضیح‌المسائل آقای منتظری در اوایل سال ۱۳۶۳ش منتشر شد.[مستلزم منبع] طرز فقه وی تطبیقی یا این که مقارن بود[مستلزم منبع] وی در هنگام رسیدگی مسائل فقاهتی، احادیث و فتاوای اهل‌سنت را نیز مراعات میکرد.[مستلزم منبع] در طریق شرعی وی دقت به موقعیت صدور احادیث و وضعیت اجتماعی و فرضی راویان روایات اصلی میباشد.[مستلزم منبع]

پیشینه
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس آدم با آن در طی تانی، به زمان قبل از اسلام بازمی‌شود. به لحاظ وی از گفته مورخان فلسفه اینگونه برمی‌آید، اول هر کس عقل فعال را اظهار کرده، اَرَسطُوقْلیس، معلم اِسْکَندَر اَفْرودیسی و غیر از ارسطوی مشهور، بود. ارسطوقلیس دلیلی[یادداشت ۲] برای ثابت عقل فعال ارائه کرد که فیلسوفان مسلمان این عامل را پذیرفته و در کتاب ها فلسفی خویش بیان کردند؛ اما دلایل دیگری نیز به آن اضافه کردند.[۲۱] برخی معتقدند که ارسطو، عقل فعال را تحت عنوان برهان خروج نفس از قوه به فعل و فعلیت یافتن معقولات و مفاهیم بالقوه مطرح کرد.[۲۲] برخی گفته‌اند که اول توشه اسکندر افرودیسی (زنده دربین‌ نصفه دوم‌ سده ۲ و استارت سده ۳میلادی )اصطلاح عقل فعال را به شغل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد موفقیت.[۲۳]

طریقه‌ها
درباره تایید یا این که عدم تایید عقل فعال دو عقیده وجود داراست.

موافقان
هر سه مدرسه فلسفه اسلامی عقل فعال را پذیرفته و از آن مشاجره کرده‌اند؛ هرچند اختلافاتی با یکدیگر دارا‌هستند. فیلسوفان مشائی، عقول را اختصاصی در عقول ده‌گانه طولی و عقل فعال را دهمی و واپسین عقل از آن سلسله طولی می‌دانستند. براساس فلسفه اشراق، افزون بر عقول طولی فراوان، عقول عَرْضی هم وجود داراست که نقش و کارکردهای عقل فعال بدین عقول عرضی واگذار گردیده است. ملاصدرا در حکمت متعالیه با تایید عقول طولی فلسفه مشاء و عقول عرضی فلسفه اشراق، برای عقل فعال، نقش وجودشناختی و معرفت‌شناختی خاصی قائل شد؛[۲۴] ولی ملاصدرا در آثارش گاهی عقل فعال را وجودی جداگانه از نفس آدم می داند و گاهی آن را رتبه خوب و کمال نفس انسانی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شمارد.[۲۵]

بیان شده عقل فعال در حکمت اشراق، در سلسله عقول طولی، روشنایی نخستین و روشنایی اقرب و در رتبه عقول عرضی، رب النوع (منظور از رب النوع‌ها در حکمت اشراق، عقول عرضی میباشند) آدم میباشد.[۲۶] روحانی اشراق در کتاب «هیاکل النور» می‌نویسد به عنوان مثال نورهای قاهر (عقل) آن میباشد که نسبتش با ما همانند بابا میباشد و وی ربِّ نوع انسانی میباشد و بخشنده نفس‌های ما و مُنادرِّل آدم میباشد. شارع او‌را «روح الامین» و اهل حکمت او‌را عقل فعال آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نامند.[۲۷]

اورده شده با وجود اینکه عقل فعال در حکمت مشاء و متعالیه، به عبارتی جبرئیل و سرچمشه تک تک حقایق و معارف و برهان خروج نفس از قوه به فعلیت دانسته شد‌ه‌است، ولی تصویری که از عقل فعال در حکمت متعالیه ارائه گردیده، بدون نقص‌خیس و عالی از تصویر ارائه گردیده در حکمت مشاء میباشد. از لحاظ ملاصدرا، نفس آدم در تاثیر رها شدن از تعلقات دنیوی، با عقل فعال متحد میگردد و عقل فعال درجه‌ای از مراتب خوب نفس انسانی می‌گردد و تک تک حقایق را به طور حضوری (خیر حصولی) مشاهده می‌نماید.[۲۸]

زمان جمهوری اسلامی، اصلاح سوگواری و ظهور مدل‌ها
با موفقیت انقلاب اسلامی، هیئت‌های مذهبی و مجالس سوگواری، تغییرات صوری و محتوایی بخش اعظمی به خویش دیدند. با به وجود داخل شدن جریان‌های مرتبط با مداحی عامه‌پسند و اشاعه بعضی دین‌ها مثل قمه‌زنی و قفل‌زنی در هیئت‌های سنتی، اصلاحات در هیئت‌های مذهبی شروع شد. روندی که مرتضی مطهری و علی شریعتی آن را با خرافه‌زدایی و پیراستن از طریقه‌های خاص به رخداد عاشورا استارت کرده بودند، به صورت اِعمال اصلاح در آیین‌های سوگواری جاری ساختن شد.[مستلزم منبع] ابعاد سید علی خامنه‌ای،‌ رهبر کشور ایران، حکم به حرمت قمه‌زنی بخشید و آن گاه مراجعی زیرا مکارم شیرازی، فاضل لنکرانی، نوری همدانی، میرزا جواد تبریزی و مظاهری فتواهای مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مشابهی صادر کردند.[۶۶]

از اواخر دهه هفتاد،‌ در کنار مجالس سنتی سوگواری، رفته‌رفته مدل متفاوتی از سوگواری به‌ویژه میان جوان ها مرسوم شد که اشعار و مدل‌های شورانگیزی داشت. جرقه‌های جریان نو مداحی با نریمان پناهی و حاج قربان (علی قربانی) زده شد. سید جواد ذاکر این مسیر را با سرعت بیشتری خاطر نشان نمود. در جلسات هیئت وی گاه عباراتی کفرآمیز زیرا «لا اله الا علی» «لا اله الا الزهرا» و... گفته می‌گردیده و کارهایی زیرا قلاده و زنجیر به گردن پرت کردن ترویج داشته میباشد. ترویج اینگونه اموری در مجالس، موجب مخالفت و برخورد مراجع به‌این نوع سوگواری شد.[۶۷] همینطور برخی مراجع در اوایل دهه ۸۰ خورشیدی، به کارگیری از مفاهیم غلوآمیز درباره اهل بیت و به‌کارگیری واژگان نامناسب و به دور از‌ شأن آن‌ها را گزینه نقد رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد قرار دادند.[۶۸]

دین‌های سوگواری
عزاداری برای امام حسین(ع) و یارانش، دین‌ها، مدل‌ها و پوسته‌های متعدد و زیادی در بخشها متفاوت شیعه‌نشین یافته و در طی تاریخ نیز تحولاتی را از رمز گذرانده میباشد. عمر بعضی از این آئین‌ها به بعدازظهر امامان شیعه می رسد؛ البته بعضی از آنان در سده‌های قبلی به وجود آمدند. برخی از این دین‌های عزاداری آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد عبارتند از:

مرثیه‌سرایی: سرودن و تلاوت شعر درباره شهید شدن امام حسین(ع) و یارانش. مرثیه‌سرایی و مرثیه‌خوانی در عصر‌های گوناگون بین شیعه ها اشاعه داشته میباشد.[۶۹]
سیاه‌پوشی: پوشیدن جامه سیاه تحت عنوان آرم سوگواری یکی رسوم سوگواری برای امام حسین(ع) و بزرگان آئین میباشد.[۷۰] به نقل از علی ابوالحسنی این ترسیم از مجال نبی(ص) و امامان(ع) دربین شیعه ها متداول بوده میباشد.[۷۱]
سینه‌زنی: متداول‌ترین سیرتکامل سوگواری مذهبی شیعه‌ها در کشورهای متعدد میباشد که در سوگواری محرم هم چشم می گردد. سینه‌زنی، جای خاصی ندارد و در همگی مجالس سوگواری در مسجد، حسینیه و مراسم‌های خانگی اعمال می‌گردد.[۷۲]
نوحه‌خوانی: نوحه‌خوانی، ذکر اتفاق ها عاشورا یاروهمدم با حزن و ناراحتی میباشد که بیان مصیبت سید الشهدا هم خوانده می‌گردد و معمولا یار با مرثیه‌خوانی و اشک ریختن برای امام حسین و یاران اوست.[۷۳]
تعزیه‌خوانی: تعزیه‌خوانی و مشابه‌خوانی، نمایشی میباشد برای مرمت اتفاق ها کربلا که جامه‌های منحصر به فرد و ابزار جنگی، در آن به شغل گرفته می‌گردد.[۷۴] تعزیه در کشورهای اسلامی و شیعی برای مثال کشور ایران، افغانستان، هند و پاکستان به طریق‌های متعدد ایفا می گردد.[۷۵]
زنجیرزنی: زنجیرزنی، از آئین‌های رایج سوگواری شیعه ها که بیشتر در دهه نخستین محرم و دهه پایان صفر در کشورهای جمهوری اسلامی ایران، عراق، لبنان، پاکستان و هند چشم می‌گردد.[۷۶] زنجیرزنان، زنجیر را به طور گروهی و هماهنگ و با ریتمی معلوم، بالا میبرند و بر شانه و پشت و گاه بر رمز خویش میزنند.[۷۷]
عَلَم‌گردانی: دانش‌گردانی، دانش‌کشی یا این که دانش‌برداری، آئین حمل دانش در تیم‌های سوگواری محرم که از آئین‌های رایج سوگواری در جمهوری اسلامی ایران میباشد.[۷۸] شیعه‌ها افغانستان نیز، در شب ۷ محرم دانش مخصوصی را بنام و خاطر حضرت عباس(ع) به مجلس سوگواری آورده و نصب می‌نمایند.[۷۹]
مجموعه سوگواری: مجموعه سوگواری، تیم سازمان‌یافته عزاداران و جمعیتی که با دین‌ها و تشریفات خاص، در معابر همگانی تکان کرده و سوگواری می‌نمایند. این آئین معمولا همپا با حمل نمادهایی مانند دانش، بیرق، نخل و... میباشد.[۸۰]
شام غریبان: مراسم شام غریبان، آیینی در شب یازدهم محرم، با غرض عزاداری برای مشقت‌ها و مصائب فرزندان و قوم امام حسین(ع) که حضور خردسال ها و زنان در آن چشمگیر میباشد و پر‌نور کردن شمع، از رسوم آن میباشد.[۸۱]
نخل‌گردانی: از آئین‌های سوگواری در روز عاشورا که توده‌ای از مردان جوان و نیرومند، نخل سیاه‌پوش آذین‌بسته را با آدابی خاص در مسیر مشخصی می‌گردانند.[۸۲]
قمه‌زنی: یکی دین‌ها و رسوم سوگواری بعضا شیعه ها در صبح روز عاشورا میباشد که عزاداران با ابزار بُرنده مانند تیغ و قمه، راز یا این که پیشانی خویش را زخمی می‌نمایند.[۸۳] موافقان قمه‌زنی آن را برای مثال شعائر عاشورا و ابزار تقویت مذهب میدانند و معارضان، آن را قانونی خرافی و موجب وهن مذهب تشیع قلمداد می‌نمایند.[۸۴]
تابوت‌گردانی: از دین‌های سوگواری عاشوراست که عزاداران تابوت‌واره‌ای را بر دوش گرفته و در معابر همگانی می‌گردانند.[۸۵] این آئین، تشییع نمادین امام حسین(ع) و بعضا دیگر از امامان شیعه میباشد.[۸۶] تابوت‌گردانی ضمن کشور‌ایران، در عراق، هند، آسیای شرقی و اندونزی نیز برگزار می شود.[۸۷]
پیاده‌روی اربعین: پیاده‌روی شیعه ها از نقاط متفاوت میهن عراق به طرف کربلا به مناسبت اربعین حسینی.[۸۸] در سال‌های اخیر، شیعه‌ها از کشورهای متفاوت مانند جمهوری اسلامی ایران خویش را برای روز اربعین به‌این مراسم می رسانند.[۸۹] جمعیت حاضر درین راهپیمایی، میلیون‌ها نفر تقریب زده می گردد.[۹

در پاکستان و هندوستان
این مراسم در شرایطی‌که چه در قبل، با به عبارتی طریق‌ای که در جمهوری اسلامی ایران ترویج داشت، برگزار می‌گردید البته بعد ها عموم پاکستان و هندوستان تغییراتی در آن ساخت‌و‌ساز کرده و به انتهای زنجیر تیغ و شمشیر افزودند. تیغ‌زنان بر این باورند که زیرا اویس قرنی، دندان خویش را فدای فرستاده معبود نمود، آنها نیز مجازند که خون خویش را برای امام حسین(ع) مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بریزند.[۱۰]

زنجیرزنی در همۀ شهرهای پاکستان برپا گردیده و حتی بعضی جوان ها اهل سنت و مسیحی اهل این مرزوبوم درین مراسم کمپانی می‌نمایند.[۱۱] در پاکستان ترسیم میباشد که زن و مردی که فرزند ندارند، نذر می‌نمایند در حالتی‌که پروردگار به آن‌ها فرزند پسر دهد، هر سال اورا در مراسم زنجیرزنی امام حسین(ع) کمپانی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد دهند.[۱۲]

افغانستان

تیم زنجیرزنی با دو دست در افغانستان
در افغانستان به دو نحوه زنجیر زده میگردد. در شیوه نخستین در میانه رینگ سینه‌زنی نشسته، دو نفر بپا خاسته و در مقابل هم با دو دست هم زمان زنجیر می‌زنند. در طرز دوم تیم زنجیرزنی میباشد که مانند روش پیشین با دو دست و هماهنگ و در دو جهت جلو و پشت تن زده آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می شود.

معارضان زنجیرزنی
اگرچه موفق فقها زنجیرزنی را روا شمرده‌اند[۱۳]، ولی گروهی از فقها زنجیرزنی را همچون قمه‌زنی تحریم کرده‌اند.

سید ابوالحسن اصفهانی: اصفهانی در فتوایی قمه‌زنی، زنجیرزنی و... را تحریم کرد. «به شغل بردن شمشیرها (قمه‌زنی) و زنجیرها و طبل‌ها و بوق‌ها و کارهایی مانند این کارها که امروزه در مجموعه‌های سوگواری و در روز عاشورا معمول میباشد همگی حرام و غیر دینی میباشد»[۱۴]
سید محسن امین: در کتاب التنزیه لاعمال الشبیه، زنجیززنی را همردیف قمه‌زنی قرار می دهد و قائل به تحریم میباشد.[۱۵] درین رساله به میرزای شیرازی حرمت لطم را درصورتی که که موجب سرخ‌شدن گردد، نسبت میدهد.[۱۶]
سید هبة الدین شهرستانی: این فتوا در مناطقی مؤثر به زمین خورد؛ البته اعتراض‌هایی را نیز برانگیخت.

گسترش اسلام
مقالهٔ اساسی: توسعه و گسترش اسلام
پس از ظهور اسلام در حوزه‌ شبه‌جزیره عربستان، بسط اسلام با فرستادن مبلغانی از جانب محمد شروع شد. مصعب بن عمیر اولین نبی محمد به یثرب بود تا آموزه‌های اسلامی را در آن حوزه‌ نشر دهد. رجوع دو تن از همسایه قبیله عبدالقیس به قوم خود که در بحرین ساکن بودند، سبب ساز مسلمان شدن این قبیله گردید. پس از مسافرت به یثرب، اقدامات نظامی نیز به عنوان عاملی برای توسعه اسلام گزینه تجویز قرار گرفت و مسئله جدیدی برای تبلیغ اسلام مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد مهیا شد.

[۲۲۲] اولیه جامعه اسلامی توسط محمد در همین شهر شکل گرفت.[۲۲۳] مسلمان شدن قبایل گوشه و کنار مدینه فی مابین سال‌های پنجم تا دهم هجری گامی دیگر در گسترش اسلام در حوزه‌ بود. یهودیان ساکن مدینه از سه تیره بنی‌قینقاع، بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، از اقدام علیه اسلام ابایی نداشتند و این اقدامات باعث زد خورد‌های مسلمان‌ها با آنان و اخراجشان از رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ناحیه شد.

در سال هفتم ه‍. ق، نواحی شمالی مدینه نیز با صلح یا عنوه به تصرف مسلمان ها درآمد. سال هشتم برای مسلمانان فتح مکه را در‌پی داشت که با پذیرش اسلام توسط ابوسفیان، پایان مقاومت مشرکان مکه در مقابل اسلام را رقم زد. پس از فتح مکه، مناطقی جنوبی‌تر همچون طائف نیز به تصرف مسلمانان درآمد. در سال نهم با لشکرکشی مسلمان‌ها برای تقابل با حمله احتمالی قوای روم (بیزانس)، سبب به عقد قول‌نامه‌هایی شد که عملاً نواحی شمالی مدینه تا شام را در اختیار مسلمانها قرار داد. در سال دهم، سایر قبایل شبه جزیره عربستان و قبایل یمنی نیز با عقد پیام‌نامه‌هایی به اسلام آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گرویدند.[۲۲۴]

طبق روایات تاریخی مسلمانها، محمد از سال ۶ و ۷ هجری نامه‌هایی را برای سران حکومت‌های همسایه شامل هراکلیتوس، امپراتور بیزانس، نجاشی سلطان حبشه، خسرو پرویز شاهنشاه ساسانی و تعدادی تن دیگر فرستاد و آنها را دعوت به دین اسلام کرد.[۲۲۵] همچنین گزارش گردیده است که محمد در سال هشتم نیز نامه‌هایی به پادشاهان بخشها محیط فرستاد. پیرو این دعوت‌ها، عمروعاص به سوی جیفر و عیاذ بن جلندی — پادشاهان عمان — گسیل و با پاسخ مثبت آن‌ها مواجه شد. منذر بن ساوی، حاکم بحرین نیز در پاسخ به دعوت‌نامه محمد، پاسخ مثبت بخشید. سلطان منطقه یمانه — واقع در غرب بحرین — نسبت به دعوت‌نامه محمد برخورد مساعدی نکرد و به صادر نمودن دو نماینده به مدینه اکتفا کرد. دو نماینده او مسلمان شدند البته اسلام آنان و بازگشتشان به یمانه، تأثیری بر گسترش اسلام بر این حوزه‌ نداشت. مهمترین خویشاوندان حیطه یمانه در سال دهم به اسلام گرویدند. میان این مناطق پادشاهی، نجد از درون فروپاشید و قبایل آن به صورت کل به اسلام گرویدند و سرآخر تماماً به فقیه اسلام پیوست.[۲۲۶] نامه دیگر محمد به خسروپرویز شاه ساسانی کشور ایران بود که با عکس‌العمل تند خسروپرویز مواجه شد و در فرمانی، باذان فرمانده یمن را به سمت مدینه گیسل کرد تا محمد را به ایران بفرستد. باذان با شنیدن خبر مرگ خسروپرویز از جانب محمد، اسلام پذیرفت و مسئله‌ساز سیطره مسلمانها بر یمن شد.[۲۲۷]

بعداز درگذشت محمد، خلفایی که بعد از او به حکومت جامعه اسلامی رسیدند، اقدام به فتوحات نظامی کردند. به‌طور کلی در علت و انگیزه خلفا در فتوحات اختلاف‌هایی فی مابین نظریه‌پردازان و تحلیلگران تاریخی وجود دارد. بعضی از مورخان چون بلاذری عامل این فتوحات را جنگ با مرتدان دانسته‌اند که رخداد رده را شکل دادند اما دست‌یابی به منابع حیاتی نیز در تصمیم آنان بی‌تاثیر نبود. به هر روی مناطق مختلفی در دوران خلفای اسلامی با جنگ یا صلح به حکومت اسلامی اضافه شد.[۲۲۸] بیشترین تاریخ‌پژوهان مدرن، اقدامات محمد در ارسال نامه به سران کشورهای حوزه‌ را منشأ فتوحات آتی مسلمانان می‌دانند.[۲۲۹]