مجله خبری مساجد

پیشینه
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس آدم با آن در طی تانی، به زمان قبل از اسلام بازمی‌شود. به لحاظ وی از گفته مورخان فلسفه اینگونه برمی‌آید، اول هر کس عقل فعال را اظهار کرده، اَرَسطُوقْلیس، معلم اِسْکَندَر اَفْرودیسی و غیر از ارسطوی مشهور، بود. ارسطوقلیس دلیلی[یادداشت ۲] برای ثابت عقل فعال ارائه کرد که فیلسوفان مسلمان این عامل را پذیرفته و در کتاب ها فلسفی خویش بیان کردند؛ اما دلایل دیگری نیز به آن اضافه کردند.[۲۱] برخی معتقدند که ارسطو، عقل فعال را تحت عنوان برهان خروج نفس از قوه به فعل و فعلیت یافتن معقولات و مفاهیم بالقوه مطرح کرد.[۲۲] برخی گفته‌اند که اول توشه اسکندر افرودیسی (زنده دربین‌ نصفه دوم‌ سده ۲ و استارت سده ۳میلادی )اصطلاح عقل فعال را به شغل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد موفقیت.[۲۳]

طریقه‌ها
درباره تایید یا این که عدم تایید عقل فعال دو عقیده وجود داراست.

موافقان
هر سه مدرسه فلسفه اسلامی عقل فعال را پذیرفته و از آن مشاجره کرده‌اند؛ هرچند اختلافاتی با یکدیگر دارا‌هستند. فیلسوفان مشائی، عقول را اختصاصی در عقول ده‌گانه طولی و عقل فعال را دهمی و واپسین عقل از آن سلسله طولی می‌دانستند. براساس فلسفه اشراق، افزون بر عقول طولی فراوان، عقول عَرْضی هم وجود داراست که نقش و کارکردهای عقل فعال بدین عقول عرضی واگذار گردیده است. ملاصدرا در حکمت متعالیه با تایید عقول طولی فلسفه مشاء و عقول عرضی فلسفه اشراق، برای عقل فعال، نقش وجودشناختی و معرفت‌شناختی خاصی قائل شد؛[۲۴] ولی ملاصدرا در آثارش گاهی عقل فعال را وجودی جداگانه از نفس آدم می داند و گاهی آن را رتبه خوب و کمال نفس انسانی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شمارد.[۲۵]

بیان شده عقل فعال در حکمت اشراق، در سلسله عقول طولی، روشنایی نخستین و روشنایی اقرب و در رتبه عقول عرضی، رب النوع (منظور از رب النوع‌ها در حکمت اشراق، عقول عرضی میباشند) آدم میباشد.[۲۶] روحانی اشراق در کتاب «هیاکل النور» می‌نویسد به عنوان مثال نورهای قاهر (عقل) آن میباشد که نسبتش با ما همانند بابا میباشد و وی ربِّ نوع انسانی میباشد و بخشنده نفس‌های ما و مُنادرِّل آدم میباشد. شارع او‌را «روح الامین» و اهل حکمت او‌را عقل فعال آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نامند.[۲۷]

اورده شده با وجود اینکه عقل فعال در حکمت مشاء و متعالیه، به عبارتی جبرئیل و سرچمشه تک تک حقایق و معارف و برهان خروج نفس از قوه به فعلیت دانسته شد‌ه‌است، ولی تصویری که از عقل فعال در حکمت متعالیه ارائه گردیده، بدون نقص‌خیس و عالی از تصویر ارائه گردیده در حکمت مشاء میباشد. از لحاظ ملاصدرا، نفس آدم در تاثیر رها شدن از تعلقات دنیوی، با عقل فعال متحد میگردد و عقل فعال درجه‌ای از مراتب خوب نفس انسانی می‌گردد و تک تک حقایق را به طور حضوری (خیر حصولی) مشاهده می‌نماید.[۲۸]

پیشینه
به گفته مرتضی مطهری، پیشینه وجود عقل فعال و رابطه نفس آدم با آن در طی تانی، به زمان قبل از اسلام بازمی‌شود. به لحاظ وی از گفته مورخان فلسفه اینگونه برمی‌آید، اول هر کس عقل فعال را اظهار کرده، اَرَسطُوقْلیس، معلم اِسْکَندَر اَفْرودیسی و غیر از ارسطوی مشهور، بود. ارسطوقلیس دلیلی[یادداشت ۲] برای ثابت عقل فعال ارائه کرد که فیلسوفان مسلمان این عامل را پذیرفته و در کتاب ها فلسفی خویش بیان کردند؛ اما دلایل دیگری نیز به آن اضافه کردند.[۲۱] برخی معتقدند که ارسطو، عقل فعال را تحت عنوان برهان خروج نفس از قوه به فعل و فعلیت یافتن معقولات و مفاهیم بالقوه مطرح کرد.[۲۲] برخی گفته‌اند که اول توشه اسکندر افرودیسی (زنده دربین‌ نصفه دوم‌ سده ۲ و استارت سده ۳میلادی )اصطلاح عقل فعال را به شغل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد موفقیت.[۲۳]

طریقه‌ها
درباره تایید یا این که عدم تایید عقل فعال دو عقیده وجود داراست.

موافقان
هر سه مدرسه فلسفه اسلامی عقل فعال را پذیرفته و از آن مشاجره کرده‌اند؛ هرچند اختلافاتی با یکدیگر دارا‌هستند. فیلسوفان مشائی، عقول را اختصاصی در عقول ده‌گانه طولی و عقل فعال را دهمی و واپسین عقل از آن سلسله طولی می‌دانستند. براساس فلسفه اشراق، افزون بر عقول طولی فراوان، عقول عَرْضی هم وجود داراست که نقش و کارکردهای عقل فعال بدین عقول عرضی واگذار گردیده است. ملاصدرا در حکمت متعالیه با تایید عقول طولی فلسفه مشاء و عقول عرضی فلسفه اشراق، برای عقل فعال، نقش وجودشناختی و معرفت‌شناختی خاصی قائل شد؛[۲۴] ولی ملاصدرا در آثارش گاهی عقل فعال را وجودی جداگانه از نفس آدم می داند و گاهی آن را رتبه خوب و کمال نفس انسانی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌شمارد.[۲۵]

بیان شده عقل فعال در حکمت اشراق، در سلسله عقول طولی، روشنایی نخستین و روشنایی اقرب و در رتبه عقول عرضی، رب النوع (منظور از رب النوع‌ها در حکمت اشراق، عقول عرضی میباشند) آدم میباشد.[۲۶] روحانی اشراق در کتاب «هیاکل النور» می‌نویسد به عنوان مثال نورهای قاهر (عقل) آن میباشد که نسبتش با ما همانند بابا میباشد و وی ربِّ نوع انسانی میباشد و بخشنده نفس‌های ما و مُنادرِّل آدم میباشد. شارع او‌را «روح الامین» و اهل حکمت او‌را عقل فعال آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نامند.[۲۷]

اورده شده با وجود اینکه عقل فعال در حکمت مشاء و متعالیه، به عبارتی جبرئیل و سرچمشه تک تک حقایق و معارف و برهان خروج نفس از قوه به فعلیت دانسته شد‌ه‌است، ولی تصویری که از عقل فعال در حکمت متعالیه ارائه گردیده، بدون نقص‌خیس و عالی از تصویر ارائه گردیده در حکمت مشاء میباشد. از لحاظ ملاصدرا، نفس آدم در تاثیر رها شدن از تعلقات دنیوی، با عقل فعال متحد میگردد و عقل فعال درجه‌ای از مراتب خوب نفس انسانی می‌گردد و تک تک حقایق را به طور حضوری (خیر حصولی) مشاهده می‌نماید.[۲۸]