مجله خبری مساجد

عصر مغرب
مسجد الحاکم در مصر

جامع الازهر
فاطمیان با تشکیل حکومت عملکرد کردند به اشاعه مذهب تشیع اسماعیلی در بخشها پایین سلطه خویش بپردازند. در شهرهایی که آن ها تصرف می‌کردند، خطبه‌خوانی به اسم امامان شیعه شروع میشد و عبارت حی علی نه العمل به اذان اضافه و گاه جلساتی برای مناظره دربین دو مذهب ساخت و ساز مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میشد.
سیاست مذهبی خلفای اول فاطمی در رواج مذهب اسماعیلی با یکدیگر تفاوت‌هایی داشت. در روزگار دو خلیفه ابتدا، عبیدالله المهدی و جانشین او القائم، سیاست تغییر و تحول سریع مذهب با مشقت بار‌گیری بر سنی مذهبان و ساخت محدودیت برای آنها پی دریافت شد که به مخالفت شدید اهل سنت انجامید. درین زمانه خلال جلساتی که برای تبلیغ مذهب اسماعیلی تشکیل می شد، محدودیت‌هایی برای شغل علمای مالکی که مذهب برنده در شمال آفریقا بود، اوضاع و احوال شد و برای مثال درس دادن و نوشتن و صدور فتوا بر پایه ی این مذهب ممنوع شد و بدگویی به خلفا و صحابه ترویج یافت و اجرای مناسک خاص اهل سنت مانند نماز تراویح ممنوع شد.[۳۵] بنابر قصه بعضی منابع درین زمانه تنی چند از علمای مالکی به قتل رسیدند. اینگونه برخوردهایی باعث به اعتراض معارضان و همیاری آنها با خوارج در کودتا‌های ضد فاطمی برای مثال کودتا ابویزید(ابویزید فرنگی( در سال ۳۳۲ق. رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۳۶]
از فرصت خلافت المنصور، سو‌مین خلیفه فاطمی، سیاست مذهبی فاطمیان تغییر‌و تحول کرد و سیاست جلب اتکا اهل سنت و اشاعه مسالمت‌آمیز مذهب اسماعیلی در حوزه‌ در پیش دریافت شد. این سیاست در زمان معز خلیفه مقتدر فاطمی نیز ادامه یافت. درین زمانه در مناطقی که اهل سنت اکثریت بودند قاضیان مالکی مذهب بر فعالیت گماشته شدند. وقتی که مصر در سال ۳۵۸ق. فتح شد، حکم کننده ابوطاهر که سنی مذهب بود بر سمت خویش ابقا آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.

عصر مصر
با ورود به مصر، سیاست‌ مذهبی فاطمیان بر طبق آزاد گذاشتن غیر اسماعیلیان در اجرای شعائر خویش و نیز اشاعه تدریجی مناسک اسماعیلی ادامه یافت.[۳۷] با این هم اکنون مظاهر تفکر و کار اسماعیلی در مناطقی که فتح میشد به انجام در می‌آمد. مانند خطبه تلاوت به اسم ائمه و تغییر تحول در اذان یا این که اجرای مناسکی مانند مراسم خاکسپاری بر طبق با نظریه شیعه.

برگزاری آئین‌های شیعی: درین روزگار فاطمیان از مناسبت‌های شیعی نیز برای تبلیغ مذهب تشیع اسماعیلی استعمال می‌کردند[۳۸] که برگزاری مراسم روز عاشورا، عید غدیر و عید به دنیاآمدن امامان و حضرت فاطمه(س) مثلا این مورد ها بود. اولیه توشه مراسم سوگواری روز عاشورا در سال ۳۶۳ در طول خلافت مُعِزّ لدین الله برگزار شد و در حین دیگر خلفا نیز ادامه یافت. در روز عاشورا بازارها تعطیل میشد و عموم یار و همدم با صاحب و مالک منصبان مانند وزیر، داعی، احاطه و حکم کننده بعداز سوگواری در جامعة الازهر به سوی مشهد مرکز الحسین می‌رفتند و در آنجا به سوگواری و تلاوت شعر و مدیحه می‌پرداختند.[۳۹] در‌این روز همینطور عموم به مزار امامزادگان مانند کلثوم(ام کلثوم دختر امام علی) و سیده نفیسه رفته و سوگواری می‌کردند.[۴۰] مراسم سوگواری همینطور در قصر خلفا و با حضور خلیفه نیز برگزار می شد.[۴۱]

تدوین و آموختن فقه اسماعیلی: در کنار برگزاری دین‌های شیعی، اقدامات فرهنگی بیشتری برای ثبت آئین اسماعیلی شکل گرفت. نوشتن کتاب ها شرعی و تقویت جنبه فقاهتی مذهب اسماعیلی و تشکیل جلسات آموزشی با اسم مجالس الحکمه برای نوآیینان اسماعیلی به عنوان مثال این اقدامات بود.
در همین زمان حاکم نعمان که خویش سنی اسماعیلی گردیده بود، با مدد مُعِزّ به تدوین نظام فقاهتی اسماعیلی دست زد و کتاب‌های مهمی در این باره نوشتن کرد. او در جلسات همگانی و نمازهای جماعت به آموختن فقه اسماعیلی به عامه مردم پرداخت. با این روش فاطمیان به اتهاماتی که میل‌های باطنی اسماعیلیه را شریعت گریزو فرار جلوه می‌بخشید، جواب گفتند و بر رعایت جنبه ظاهری آئین تاکید کردند.[۴۲] در راستای حصول به همین مقصود بود که فاطمیان به احداث و پیشرفت مرکزها یاد دادن مذهب اسماعیلیه مثلا جامعة الازهر پرداختند. دسترسی به تعلیمات فقاهتی در الازهر برای همگان آزاد بود و در آن علم ها باطنی کمتر آیتم اعتنا قرار می‌گرفت.[۴۳]

سادات موسوی به شاخه‌ای از سادات از نسل امام موسی کاظم(ع)، هفتمی امام شیعه ها، گفته می‌گردد.[۱] شاخه‌های بزرگی از سادات موسوی مستقر جمهوری اسلامی ایران، عراق، افغانستان، لبنان، مصر، بحرین و ایالات متحده عربی میباشند.[مستلزم منبع]قوم‌های شیرازی، اصفهانی، بجنوردی، بهبهانی، جزایری، خمینی، خوانساری، زنجانی، شهرستانی، شیرازی، صدر، کشفی، گلپایگانی، مُشَعشَعی و میرلوحی از خاندن‌های پر اسم و رسم موسوی در جمهوری اسلامی ایران مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌باشند.[۲]

تفاوت سادات
سادات در واقعیت همه به هاشم جد نبی(ص) منتسب میباشند؛ از این‌رو به آحاد افرادی که از طرف بابا به هاشم منتسب شوند می‌قدرت به آن‌ها سید اعلام‌کرد.اما سادات در اصطلاح مدرن و متعارف به عده ای اطلاق می گردد که از فرزندان و نوادگان و فرزند زادگان حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) باشند که با دقت به استمرار نسل نبی اکرم(ص) با واسطه حضرت زهرا(س) به رسول(ص) نیز منتسب خواهند بود و زیرا فرزندان و نوادگان امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) مختلف بودند و هرمورد نیز دارنده فرزندانی بوده‌اند؛ از این‌رو فرزندزادگان هرمورد گاه به پدران و بابا بزرگان خویش نسبت داده می‌‌شدند. فرزندان و نوادگان امام حسن(ع) تحت عنوان سادات حسنی، و فرزندان و نوادگان امام حسین(ع) تحت عنوان سادات حسینی، و نسل امام موسی کاظم(ع) تحت عنوان سادات موسوی، نوادگان امام رضا(ع) تحت عنوان سادات رضوی و...، ملقب رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.

ولی کل سادات موسوی، سید حسینی می‌باشند و سیدهای حسینی سید علوی هم می باشند و سیدهای علوی سید هاشمی هم می باشند. اما سید علوی لزوماً سید موسوی وجود ندارد، یا این که سید حسینی، سید حسنی محسوب نمی شود. ولی کلیه آن ها به فرستاده اکرم(ص) و حتی به هاشم منتسب خواهند بود. برهمین پایه در زیارتنامه‌های امامان و امام‌زاده‌ها هم بلاواسطه به پدرانشان نسبت داده میگردند و گاه به نیاکان و آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اجدادشان.[۳]

تک نگاری
المُشَجَّر الوافي، تاثیر سید حسین ابوسعیده موسوی (از خویشان بوسعیده نجف، از عالمان اسلامی و دارنده اثر ها اساسی در انساب و تاریخ سادات) ، کتابی میباشد به لهجه عربی با زمینه انساب و تاریخ. مولف درین تاثیر دوازده‌جلدی، به ذکر سلسله‌های موسوی، حسینی، حسنی، عباسی و طالبی پرداخته میباشد.جلدهای اولیه، دوم و سوم به سلسله سادات موسوی تخصیص دارااست. [۴]
شجره طیبه در انساب سلسله سادات موسوی در کشور ایران، در مناقب ذریه امامزاده ابوعمران موسی السید الامیرالکبیر الخطیر دارای اسم و رسم به امامزاده میرسالار (ع).نوشته سیدعلی موسوی‌نژادسوق. این کتاب از دسته کتاب‌های دایرةالمعارف شجره آل فرستاده میباشد که انساب سلسله سادات موسوی در کشور ایران را نظارت نموده است و در یازده باب نگاشته شد‌ه‌است.منتشر کننده: زمزم هدایت متعلق به پژوهشکده علم ها اسلامی امام راستگو (ع)، سال ۱۳۹۴ش.

رخداد کربلا یا این که حادثه عاشورا مبارزه امام حسین(ع) و یارانش در کربلا با سپاه کوفه میباشد. اتفاق کربلا در دهم محرم سال ۶۱ق و در ادامه بیعت‌نکردن امام حسین(ع) با یزید بن معاویه فیس اعطا کرد که به شهیدشدن امام و یارانش و نیز اسارت اهل‌بیتش مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد انجامید.

رخداد کربلا دلخراش‌ترین حادثه در تاریخ اسلام دانسته شد‌ه‌است؛ از این‌رو شیعه‌ها مطرح ترین مراسم سوگواری خویش را در سال‌روز آن برگزار می‌نمایند و به عزاداری می پردازند.

رخداد کربلا با مرگ معاویة بن ابی‌سفیان در ۱۵ رجب سال ۶۰ق و آغاز حاکمیت فرزندش یزید شروع شد و با بازگرداندن اسیران کربلا به مدینه نقطه پایان یافت. قاضی مدینه کوشش کرد از امام حسین(ع) برای یزید بیعت بگیرد؛ از این‌رو حسین بن علی برای فرارو گریز از بیعت، شبانه از مدینه بیرون شد و به طرف مکه تکان کرد. در‌این مسافرت، خانواده امام حسین(ع)، شماری از بنی‌هاشم و بعضی از شیعه‌ها او‌را ملازمت و همراهی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌کردند.

امام حسین(ع) حدود چهار ماه در مکه ماند. درین برهه زمانی طومار‌های دعوت اهل یک محل کوفه به دست وی رسید. امام برای اعتقاد و باور از محتوای طومار‌ها مسلم بن عقیل را به سمت کوفه و سلیمان بن رزین به سمت بصره ارسال کرد. با وجود احتمال ترور امام حسین(ع) در مکه به دست عاملان یزید و نیز دعوت کوفیان و پذیرش سفیر امام از صحیح بودن دعوت کوفیان، سبب شد امام در ۸ ذی‌الحجه راهی کوفه شد. امام قبل از وصال به کوفه، از عهدوپیمان‌شکنی کوفیان آگاه شد و بعد از واکنش با سپاه حر بن یزید ریاحی به سمت کربلا رفت و در آنجا با لشکر قدمت بن سعد روبه‌رو شد که عبیدالله بن زیاد، آن را به سمت امام نبی بود. دو سپاه در ۱۰ محرم دارای اسم و رسم آپ تو دیت عاشورا با هم جنگیدند. بعد از آن که امام حسین(ع) و یارانش شهید شدند، لشکر قدمت بن سعد، با اسب بر تن آنها تاختند. همینطور در بعد از ظهر روز عاشورا سپاه یزید به چادر‌های امام حسین(ع) حمله کرد و آنان را حریق زد و آن‌گاه جا ماندگان امام را به اسارت پیروزی. امام سجاد(ع) که به انگیزه بیماری مشغول نبرد نشده بود و حضرت زینب(س) در بین اسیران بودند. سپاهیان قدمت بن سعد سرهای شهیدان را به نیزه زدند و به هم پا اسیران به کوفه نزد عبیدالله بن زیاد و از آنجا به شام نزد یزید آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بردند.

تن شهدای کربلا بعد از رفتن سپاه قدمت سعد بوسیله اهل یک محل خویشاوندان بنی‌اسد شبانه به خاک امانت شد.

رده و مداقه
حادثه کربلا، از اتفاق ها قرن نخستین هجری قمری میباشد که در آن حسین بن علی، نوه نبی(ص) و سو‌مین امام شیعه ها به همپا تنی چند از یارانش در کربلا به امر یزید بن معاویه به شهید شدن رسیدند و زنان و خردسالان آن ها را به اسارت بردند.[۱] این اتفاق را دلخراش‌ترین رخداد تاریخ اسلام[مستلزم منبع] و قضیه‌ساز قیام‌هایی علیه امویان می دانند.[۲] به گفته بعضا از پژوهشگران این حادثه بازدارنده از تحریف آیین اسلام و سنت نبی(ص) به وسیله امویان شوید.[۳] مطهری بر این اعتقاد میباشد که دربین اتفاق ها تاریخی، کمتر حادثه‌‏ای میباشد که از حیث نقل‌های دارای اعتبار به اندازه واقعه کربلا بی نیاز باشد. به اعتقاد و باور او هیچ مسئله‏‌ای در تاریخ- در تاریخ‌های بدور دست مرتبط با به عنوان مثالً سیزده یا این که چهارده قرن پیش- به اندازه رخداد کربلا تاریخ دارای اعتبار ندارد و حتی معتبرین مورخان اسلامی از به عبارتی قرن نخستین و دوم قضایا واقعه را با سندهای دارای اعتبار نقل کرده و این نقل‌ها با یکدیگر تطابق دارااست و به هم مجاورت میباشد.[۴] شیعه ها سالانه در سالگرد این رخداد سوگواری می‌نمایند. همینطور اثر ها هنری و نوشتاری اکثری درباره این رخداد ایجاد گردیده‌است.

حسین وحید خراسانی (متولد ۱۳۰۰ش) از مراجع تبعیت شیعه بومی قم میباشد. وی از شاگردان سیدابوالقاسم خویی و از استادان فقه و اصول حوزه علمیه قم میباشد. وحید خراسانی تحصیلات حوزوی‌اش را در نیشابور، مشهد و نجف سپری کرد. مجلس درس بیرون او، از پررونق‌ترین دروس حوزه علمیه قم مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

وی از معارضان علم آموزی فلسفه بوسیله طلاب میباشد و قرآن و احادیث را حاوی تمامی معارف لازم آدم میداند. تفصیل بر شرایع الاسلام، کناره بر کفایه و لبه بر مَکاسِب مُحَرَّمه از تألیفات رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وی میباشد.

تحصیلات و استادان
حسین وحید خراسانی، ۱ فروددین ماه ۱۳۰۰ش (۱۱ رجب ۱۳۳۹ق) در نیشابور به‌جهان آمد.[۱] بعداز علم آموزی عصر ادبیات، دروس عصر سطح را از محمد نهاوندی یادگرفت. بعد در درس بیرون فقه میرزامهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی کمپانی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کرد.[۲]

وحید خراسانی فلسفه را از میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی یادگرفت.[۳] وی در سال ۱۳۲۷ش، بعد از گفتگویی علمی با سید محمد حجت کوه‌کمری در شهر ری، از او اذن اجتهاد گرفت.[۴] او در ۲۷ سالگی به نجف رفت و در دروس سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و به‌ویژه سید ابوالقاسم خویی کمپانی کرد.[۵]

سکونت و درس دادن در قم
حسین وحید خراسانی در سال ۱۳۹۰ق، به جمهوری اسلامی ایران برگشت. آغاز با سماجت طلاب و علماء مشهد یکسال در آنجا درس دادن کرد و آنگاه برای درس دادن علم ها حوزوی به قم رفت.[۶]

کلاس‌های درس بیرون فقه و اصول وحید خراسانی از نامرتب‌ترین جلسات درسی حوزه علمیه قم میباشد.[۷]

شاگردان
در زمانّ سالیان دراز درس دادن آیت‌الله حسین وحید خراسانی، اکثری از دروس وی سود کرده‌اند؛ مثلا:

محمدمهدی شب‌زنده‌دار[۸]
سید علی میلانی
سید محمدرضا مدرسی یزدی[۹]
سید محمدجواد علوی بروجردی
میر سید محمد یثربی
محسن وحید خراسانی، فرزندش
درست گو آملی لاریجانی، دامادش
مرجعیت
در سال ۱۳۷۳ش، بعداز درگذشت محمدعلی اراکی، مرجع پیروی وقت، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم هفت بدن را تحت عنوان عده ای که تاسی از آنان روا میباشد، معرفی کرد که وحید خراسانی به عنوان مثال آنها بود.[۱۰]

درس بیرون آیت‌الله وحید خراسانی در مسجد اعظم قم
تألیفات
بعضا از کتاب‌های وحید خراسانی به گزارش وبگاه او عبارت‌اند از: توضیح المسائل، احکام مهاجران، رینگ وصل رسالت و امامت، شناخت با اصول آئین، مناسک حج، به حافظه نخستین مظلوم زمان، ریحانه نبی‌الله، به خاطر آن که مذهب حق یادگار اوست، به خاطر بضعه خاتم الانبیاء در طوس حضرت شمس الشموس و به خاطر واپسین خلیفه و حجت آفریدگار.[۱۱]

تفصیل بر شرایع الاسلام، لبه‌ای بر کفایه، لبه‌ای بر مکاسب محرمه و لبه بر عروة الوثقی از سایر اثر ها او می باشند.[۱۲]

ابراهیم بن عبدالله (۹۷ - ۱۴۵ق) دارای شهرت به قتیل باخَمن را، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع)، اخوی نفس زکیه و دو‌مین قیام‌کننده علوی علیه خلافت بنی عباس بود. وی بعداز کشته شدن نفس زکیه (۱۴۵ق)، در بصره قیام کرد و گردآوری زیاد از زیدیان، معتزلیان به وی پیوستند و ابوحنیفه از وی نگهبانی کرد، البته در غایت قیام به سود نرسید و ابراهیم در حیطه باخمرا، مجاورت کوفه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد کشته شد.

ولادت و نسب
ابراهیم بن عبدالله بن حسن بن حسن در سال ۹۷ قمری چشم به جهان گشود. بابا او عبدالله محض میباشد. عبدالله فرزند حسن مثنی و نوه امام حسن مجتبی(ع) رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میباشد.

شخصیت
ابراهیم‌ بن عبداللـه مردی ادیب و محدّث بود[۱] و پدرش عبداللـه اورا برگزید تا به سؤالات مؤسّسان مذهب اعتزال زیرا واصل‌ بن عطا و عمرو بن عبید جواب دهد.[۲] وی شعر نیز می‌سرود و در نزد کامل ضبّی که از دوست داران نهضت بود، تیم‌ای از اشعار ترتیب بخشید که سپس‌ها به مفضّل منسوب آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شد.[۳]

قیام بر ضد عباسیان
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: قیام ابراهیم بن عبدالله
با روی کارآمدن منصور عباسی مخالفت علویان با عباسیان علنی شد[۴] و بعد از زندانی شدن عبداللـه محض و خانواده‌اش در عراق، ابراهیم و محمد (فرزندان عبدالله) مخالفت خویش را شدت بخشیدند. محمد در سال ۱۴۵ق قیام کرد[۵] و ابراهیم نیز در نخستین رمضان ۱۴۵ق در بصره دست به قیام زد.[۶]

دو ماه بعد از اعلام قیام بر ضد عباسیان، سپاه ابراهیم در ۱ ذی‌القعده ۱۴۵ق از بصره به سمت کوفه رفت[۷] و منصور عباسی نیز عیسی بن موسی را با هیجده هزار نفر روانه پیکار با ابراهیم کرد.[۸] دو سپاه در حوزه‌ باخمرا در ۱۶ فرسخی (حدود ۸۸ کیلومتر) کوفه به‌هم رسیدند. مقابله این دو مجموعه حدود دو ماه به‌ارتفاع انجامید.

در اولِ پیکار صفوف مقدم عباسیان ناکامی سنگینی خوردند.[۹] البته بخشی از سپاه عباسی از پشت به سپاه ابراهیم حمله کردند[۱۰] که ضربه سنگینی به سپاه ابراهیم وارد تشکیل داد. با اصابت تیری به گلوی ابراهیم و کشته‌شدن او در ۲۵ ذی‌الحجه ۱۴۵ق سپاه علویان ضعیف شد و توان روحی سپاه عباسیان ارتقا یافت.[۱۱] از این‌رو برد اول علویان مکان خویش را به ناکامی بخشید و قیام ابراهیم نافرجام ماند. بعداز کشته شدن ابراهیم راز او را از بدنش مستقل کرده و نزد خلیفه بردند و پیکر او را در باخمرا دفن کردند.[۱۲]

نبو
تبارنامه حسن مثنی
خوله دختر خواسته امام حسن مجتبی
حسن مثنی
فاطمه ام‌داوود
ابراهیم حسن مثلث ام‌کلثوم عبدالله محض زینب داوود
اسماعیل علی ابراهیم
(قتیل باخَمن را) ادریس نخستین
(مؤسس ادریسیان) محمد
(نفس زکیه) سلیمان
ابراهیم حسین
(صاحب و مالک فخ) آل ادریس محمد
محمد
(ابن طباطبا) حسن
اسحاق
محمد
(طاووس)
آل طاووس

تعبیروتفسیر از علم ها اسلامی مربوط به قرآن مهربان میباشد که تعریف‌و‌تمجید‌های زیادی از آن ارائه گردیده، مانند «بيان معانى آيات قرآنى و كشف هدف های و مداليل آن». کلمه و واژه تعبیر همینطور برای اشاره به کتاب‌های دربردارنده تعبیر قرآن به عمل مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌رود.

تعبیر و تفسیر قرآن از به عبارتی بعد از ظهر نزول قرآن استارت گردیده‌است. امام علی(ع) را می‌اقتدار بعد از فرستاده اکرم(ص) اولیه مُفسّر قرآن دانست که بخش اعظمی از صحابه احادیث تفسیری خویش را از وی نقل کرده‌اند. همینطور گروهی از صحابه همانند ابن عباس و ابی بن کعب، قرآن را تعبیر می‌کردند. بعد از آن ها، تابعین و تابع تابعین از بایستگی پرداختن به تعبیروتفسیر غافل نشدند و اثراتی تفسیری از خویش به مکان گذاشتند. در عصر‌های بعد از آن، تفسیرها صورت فنی‌تری به خویش گرفتند و تنوع تفاسیر، سبب ساز پدیدآمدن طرز‌های گوناگون در رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد تعبیروتفسیر شد.

از مهم ترین مجموعه‌بندی‌های که می‌اقتدار در تعبیروتفسیر اسم موفقیت، تعبیر و تفسیر قرآن به قرآن، تعبیر و تفسیر روایی و تعبیر و تفسیر عقلی میباشد. همینطور از مهم ترین نحوه‌ها می‌قدرت از این نحوه‌ها اسم موفقیت: طریق موضوعی، آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ترتیبی، تاریخی و ...

از مهم ترین تفاسیر شیعه می‌قدرت این تفاسیر را برشمرد: تعبیر و تفسیر قمی، تبیان، مجمع البیان، روض الجنان، تعبیر و تفسیر صافی، تعبیر المیزان.

معنی‌شناسی
تعبیر در لغت به معنای ایضاح و تبیین میباشد. درباره ریشه این واژه دو رأی وجود داراست:

این واژه و کلمه از مادّه فسر گرفته گردیده است. لغت‌شناسان برای این مادّه معانی زیادی بیان کرده‌اند، مثلا ذکر و توضیح دادن،[۱] آشکار ساختن فرمان پوشیده[۲] و کشف و اظهار معنای سنجیده[۳] که کلیه این معانی در مضمون‌ «‌تبیین و آشکار ساختن و اظهار کردن‌» مشترک‌اند. برخی «‌فسر‌» و «‌تعبیر‌» را مترادف و هم معنی یکدیگر دانسته‌اند[۴] البته به حیث می رسد که ــ به جهت ویژگی معنایی باب تفعیل که اکثر وقت ها به معنی مبالغه و انتشار میباشد[۵] و با اعتنا به معانی نام برده برای «‌تعبیروتفسیر‌» در کتاب ها لغت[۶] ــ کلمه تعبیر و تفسیر مبالغه معنای فَراز [۷] و به معنای آشکار نمودن مطالب معنوی و سنجیده یاروهمدم با همت و اجتهاد باشد.[۸]
این کلمه و واژه مشتق از «‌مسافرت‌» و مقلوب آن میباشد.[۹] این عهدوپیمان خلال آنکه بر پایه ی قاعده اشتقاق عظیم [یادداشت ۱]میباشد که در لهجه عرب رایج میباشد،[۱۰] ناشی از آن میباشد که بعضی از لغت شناسان معنای اساسی مادّه هجرت را کشف و آشکار شدن دانسته‌اند، [۱۱] با این توضیح که دو مادّه، خلال لفظ، در معنی نیز شبیه‌اند. ولی تحقیق مفاد استفاده این دو مادّه آرم می‌د هد که اولین بیشتر در زمینه‌ی اظهار معنای سنجیده و آشکار کردن مطالب معنوی و دو‌مین برای آشکار نمودن اشیای فرنگی و محسوس به کار گیری می شود.[۱۲] چنان که راغب اصفهانی کاربرد او‌لین را برای ذکر معنای سنجیده [۱۳] و کاربرد دومین را مختص به اعیان مادّی و فرنگی[۱۴] دانسته میباشد و امین خولی [۱۵] نیز همین لحاظ را تأیید کرده، خلال این که در اشتقاق کلمه تعبیر و تفسیر از هرمورد از این دو مادّه تفاوتی قائل وجود ندارد چون هر دو به معنی «‌کشف و اظهار‌» مشترک‌اند.[۱۶] اکثر لغویان معتقد به بینش ابتدا‌اند و در کتاب ها خویش به نگرش دوم اشاره‌ای نکرده‌اند.[۱۷]
همینطور آورده شده که اصل کلمه تعبیر و تفسیر، سریانی میباشد که در متن‌ها دیرین این لهجه به معنای گستردن و توضیح کتاب مقدّس فراوان به عمل رفته میباشد.[۱۸]

کاربرد در قرآن

کلمۀ تعبیروتفسیر یک توشه در قرآن آمده و آن هم به معنای ذکر و گستردن میباشد: وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرً‌ا (ترجمه:و براى تو مَثَلى نياوردند، مگر آنكه [ما] حق را با نيكوترين بيان براى تو آورديم.)[فرقان–۳۳] چون در جواب مشرکان مکه که همواره نبی(ص) را گزینه ملامت قرار می‌دادند و در نبوت و رسالت حضرت تشکیک می‌کردند، قرآن جواب میدهد: و کافران برای تو هیچ مثلی نیاوردند مگر آن که جوابی حق و خوش ذکر‌خیس برایت بیاوریم.

علامه طباطبائی علم تعبیروتفسیر را به این شکل تعریف و تمجید نموده است: «تفسير به معناى بيان معانى آيات قرآنى و پرده برداشتن از هدف ها و هدف های آنهاست.».[۱۹]

مهمترین نکته راجع‌به تعبیر و تفسیر عبارت از نقش این دانش در پرده برداری از مدلول لفظ و ذکر معانی میباشد. در سود، ذکر معانی ظاهری لفظ که از ظواهر سخن به ذهن میرسد، تعبیروتفسیر خوانده نمی شود و به تعبیروتفسیر شهید صدر (م ۱۴۰۲ق): «‌پرده برداری و ذکر به معنی تعبیروتفسیر در جایی مطرح میباشد که گزارش‌گرِ نوعی نهفته بودگی و عدم وضوح باشد تا از خط مش تعبیروتفسیر کشف و زایل خواهد شد. البته در جایی که کلام با معانی ظاهری و زودرس پر‌نور میگردد و لفظ معنای آن را درایت میدهد، تعبیر و تفسیر نامیده نمی شود، چون از چیزی مخفی پرده برداری نکرده میباشد».[۲۰] این تعریف و تمجید برای محدودۀ تعبیروتفسیر و میدان عمل این دانش در فهم و شعور پیام قرآن بسیار اصلی میباشد، چون مشخص و معلوم می‌نماید کجا مکان تعبیر و تفسیر و کجا مکان برداشت از معنای ظاهری و ترجمان سخن میباشد. سیوطی نیز در الاتقان این تعریف و تمجید را ارائه نموده است: «‌تعبیر علمی میباشد که از وضع قرآن از لحاظ دلالت بر مرادش متناسب با ادراک و درک انسان مشاجره می‌نماید».[۲۱]

نماز

محمد بعد از فتح مکه، بلال حبشی، یک برده سیاه آزادشده را مأمور کرد که بر بام کعبه اذان بگوید.
نوشته‌علمیٔ اساسی: نماز (اسلام)
نمازهای روزمره (نمازهای یومیه) برای مثال عبادات روزمره مسلمانها میباشد که تحت عنوان یک تکلیف شخصی آیتم تأکید منابع اسلامی قرار گرفته‌میباشد.[۴۷][۴۸] این نمازها در ۵ دفعه خوانده میشوند که برای تذکر ایمان و نظریه هر شخص مسلمان و وسیله‌ای برای مهیا آوردن نیروهای درونی و معنوی برای اتصال به پروردگار در لحاظ گرفته میگردد. نماز در اسلام با تکبیر شروع و با درود نقطه نهایی می یابد. نماز در اسلام از تکرار یک واحد عبادی به اسم رکعت شکل میگیرد که هر رکعت مشتمل بر تیم‌ای از قیام، تلاوت، رکوع و سجده میباشد که رعایت آدابی در هنگام ادای هرکدام الزامی میباشد. بجز نماز وتر که یک رکعت میباشد، هیچ نمازی به طور تک رکعتی نیست و نمازها بسته به فرصت‌های متعدد آن، ۲، ۳ یا این که چهار رکعتی مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌باشند.

نمازهای واجب در اسلام عبارتند از نماز یومیه، نماز آدینه، نماز عید، نماز نشانه‌ها، نماز طواف، نماز میت و نمازهایی که از روش پیمان، نذر و قسم واجب گردیده باشند. نمازهای یومیه، ۱۷ رکعت نماز میباشد که در زمان شبانه‌روز بر هر مسلمان مکلفی واجب میباشد. نمازهای یومیه در طی معلوم خودشان و در پنج دفعه صبح، ظهر، بعد از ظهر، مغرب و عشاء خوانده میشوند. داشتن عصمت و طهارت (وضو، غسل یا این که تیمم) برای نماز پیش‌شرط میباشد. نمازها رو به قبله (کعبه) خوانده می شوند. ضمن نماز احکام دیگری زیرا ذبح و دفن نیز نسبت به قبله تمجید گردیده‌اند. همینطور در آداب اسلامی، از فضیلت نماز جماعت خاطر شده است. خلال نمازهای واجب، نمازهای مستحبی نیز در اسلام تعریف و تمجید شده است. دارای شهرت‌ترین آن ها نمازهای نافله میباشد که در کنار نمازهای واجب روزمره رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد خوانده میگردند.[۴۹]

روزه
نوشته‌ی علمیٔ مهم: روزه در اسلام
روزه مثلا واجبات اسلام میباشد که در ادیان پیش از اسلام نیز واجب بوده‌میباشد. روزه به معنای امتناع از تناول کردن و آشامیدن و لذات جنسی میباشد که در زمان ماه رمضان از طلوع فجر تا مغرب دینی واجب هست. مقصود از روزه تمرین برای تقویت روح استقامت و پایداری و همینطور ساخت تزکیه و تصفیه جسم و جان تیتر شده است. روزه در سال دوم هجری قمری احوال شد و بیماران و مسافران از دریافت کردن آن معاف شدند. روزه بر معاش روزانه مسلمان‌ها تأثیر گذارده‌میباشد. میل کردن دو وعده غذایی در سحرگاه و شامگاه با رعایت آداب مذهبی به عنوان مثال این تأثیرات میباشد. ضمن روزه ماه رمضان، روزه کفاره و روزه‌هایی که به باعث نذر، پیمان و عهدوپیمان به گردن موظف میاید، از روزه‌های واجب میباشد. در کنار روزه‌های واجب، روزه‌های مستحب اکثری در روزهای متعدد از جانب شریعت اسلام تعریف‌و‌تمجید آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده‌اند.[۵۰]

احکام حقوقی و مالی
حق در اسلام به معنای امری اثبات برا اشخاص یکی اصطلاحات قرآنی میباشد. اسلام دستمزد مختلفی در کارها مالی تدوین کرده‌میباشد. حق دیگران از مفاهیم اسلامی میباشد که در مقابل حق الله قرار گرفته‌میباشد و میزان آن، تجاوز به حقوق و دستمزد خداوند یا این که تجاوز به حقوق و دستمزد بقیه بشر‌هاست. مبتنی بر تعالیم اسلامی، در حق مردم ضمن نقض حق‌الله و جلب رضایت وی، نقض حق‌الناس و جلب رضایت ذی‌عایدی نیز مایحتاج دانسته شده است. از دربین مباحث چهارگانه فقه اسلامی، ۲ قسمت آن را مباحث عقود و ایقاعات[یادداشت ۲] صورت داده‌اند که در موضوع‌های مالی و حقوقی می‌باشند. مهمترین باب شرعی در کارها مالی را نیز بیع به خویش تخصیص داده‌میباشد. تعداد عقود اسلامی بسیار میباشد که مهمترین آن ها عبارتند از عقد اجاره، بیع، رهن، حواله، وکالت، صلح، کمپانی، مضاربه و … اشاره نمود. مبتنی بر قانون ها مالی اسلام، فقط شیوه تملک، وقوع یک کار انشایی از نوع عقد یا این که ایقاع وجود ندارد و در مواقعی جابجایی تملک به طور قهری و بر اساس حکم فقهی شکل میگیرد. بارزترین نوع این نوع انتقالات ارث میباشد که به محض فوت متوفی، اموال وی به وارثان منتقل شود.[۵۱] درین بین در بین فرقه‌های اسلامی در احکام حقوقی اختلافاتی گزارش شده است. برای مثال ابوحنیفه برخلاف دیگر فرقه‌های اسلامی، در استنباط احکام حقوقی، قیاس را دارای اعتبار می داند.[۵۲]

احکام قضایی و کیفری
در مقررات اسلام، ابوابی به احکام قضایی و کیفری تخصیص یافته‌میباشد. مثلا اصطلاحات در فقه اسلامی، سوژه حد میباشد که در مقابل تعزیر تدوین شده است. قصاص و دیات مثلا دیگر مباحث مطرح گردیده در‌این ابواب دینی میباشد.[۵۳]

قبیله بروجردی یا این که آل بروجردی، از خویشاوندان‌های شیعه و اصالتاً از سادات حسنی در کشور‌ایران به‌شمار می‌رود.[۱] این فامیل، شاخه‌ای از سادات طباطبایی میباشد که به‌استدلال حضور رخ‌های سرشناس آن در شهر بروجرد، به «بروجردی» آوازه یافته‌اند.[۲] آورده شده سرسلسله این قبیله، سید محمد طباطبایی فرزند سید عبدالکریم بن منظور و خواهرزاده علامه مجلسی میباشد که با سفر از نجف به بروجرد، این سلسله را در غرب جمهوری اسلامی ایران نهاد مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بنیان.[۳]

آقابزرگ تهرانی در کتاب نقباء البشر، از این قبیله به‌تیتر یک کدام از قوم‌های تبارک علمی حافظه کرده که عالمان آن همواره از بزرگان بعدازظهر خود بوده و با اثرها تألیفی و تأثیرگذاری در عرصه علمی شناخته میشوند.[۴] آیت‌الله سید حسین طباطبایی بروجردی سرشناس‌ترین رخ این قبیله میباشد که مرجعیت شیعه‌ها عالم و سر کردگی حوزه علمیه قم را بر رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد ذمه داشت.[۵]

برخی دیگر از صورت‌های پررنگ قوم و قبیله بروجردی عبارت میباشد از:

سید مرتضی طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۲۰۴ق) فرزند سید محمد و بابا سید محمدمهدی بحرالعلوم، مدفون در مقبره امام حسین(ع) در کربلا
سید جواد طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۲۴۸ق) فرزند سید مرتضی و اخوی سید محمد‌مهدی بحرالعلوم، مدفون در بروجرد
سید علینقی طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۲۴۹ق) فرزند سید جواد و برادرزاده سید بحرالعلوم
سید احمد طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۲۸۰ق) فرزند سید علینقی و مدفون در بروجرد
سید محمود طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۳۰۰ق) فرزند سید علینقی و نوه سید محمدمهدی بحرالعلوم، مدفون در بروجرد
سید علی طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۳۰۶ق) فرزند سید عبدالکریم و مدفون در تخت‌فولاد اصفهان
سید اسماعیل طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۳۲۲ق) فرزند سید علی بن احمد
سید علی طباطبایی بروجردی (۱۳۲۹ق) فرزند سید احمد و بابا آیت‌الله بروجردی مدفون در بروجرد
سید ابوالحسن طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۳۴۷ق) فرزند سید علی و مدفون در تخت‌فولاد اصفهان
سید حسین طباطبایی بروجردی (متوفای ۱۳۸۰ق) فرزند سید علی بن احمد، دانا فقاهتی و مرجع تاسی شیعه، مدفون در بقاع حضرت معصومه(س) در قم.[۶]
سید محمدجواد علوی بروجردی (زاده ۱۳۳۰ش) نوه دختری آیت‌الله بروجردی، از مدرسان و عالمان حوزه علمیه قم.[۷]
کتاب «خویشان آیت‌الله بروجردی» نوشته آیت‌الله بروجردی، به نظارت سوابق خویشان طباطبایی و بروجردی و رخ‌های سرشناس آن پرداخته میباشد. این تاثیر با پیشگفتار، ترجمه و پاورقی‌های علی دوانی منتشر آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد گردیده است.[۸]

پانویس
دائرةالمعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۵۱.
سعیدی‌زاده، قبیله‌های دانشور سادات جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۳ش، ص۴۷.
علوی، «قوم و قبیله و نسب آیت‌الله بروجردی»، ص۳۴۴.
آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۰۵.
سعیدی‌زاده، خویشاوندان‌های دانشور سادات کشور‌ایران، ۱۳۹۳ش، ص۵۰.
سعیدی‌زاده، فامیل‌های دانشور سادات جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۳ش، ص۴۷-۵۱؛ دائرةالمعارف تشیع، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۱۵۱و۱۵۲؛ علوی، «خویشاوندان و نسب آیت‌الله بروجردی».
«سید محمدجواد علوی بروجردی»، مقر اندیشوران حوزه.
بروجردی، خویشان آیت‌الله بروجردی، ۱۳۷۱ش، ص۹و۱۰.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة و هو نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد‌، دار المرتضی، ۱۴۰۴ق.
بروجردی، حسین، بستگان آیت‌الله بروجردی، قم، انصاریان، ۱۳۷۱ش.
دائرةالمعارف تشیع، طهران، حکمت، ۱۳۹۰ش.
«سید محمدجواد علوی بروجردی»، مقر اندیشوران حوزه، تاریخ بازدید: ۷ اردیبهشت ماه ۱۴۱۴ش.
سعیدی‌زاده، پیامبر، قبیله‌های دانشور سادات جمهوری اسلامی ایران، مشهد، بنیاد استیناف‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
علوی، سید جواد، «قوم و نسب آیت‌الله بروجردی»، حوزه، فروددین ماه و اردیبهشت ماه و خرداد ماه و تیر ۱۳۷۰، عصر هشتم، شماره ۴۳ و ۴۴.
نبو
فامیل‌ها، قبایل، اقوام، مجموعه‌ها و سلسله‌ها
عراق
آل ابی‌الجعد • آل ابی‌الجهم • آل ابی‌ساره • آل ابی‌شعبه • آل ابی‌سبره • آل ابی‌صفیه • آل اعین • آل حیان تغلبی • آل یقطین • آل خرسان • فامیل بحرالعلوم • خویشان نما • آل بریدی • آل خاقانی • آل ثوابه • قبیله فرات • قوم و قبیله جواهری • قوم حرزالدین • قوم و قبیله حکیم • حمدانیان • کشف کننده‌الغطاء • خویشاوندان طباطبایی • شبک‌ها • کردهای فیلی • آل طاووس • خویشان صدر • آل طباطبا • سادات طباطبایی • سادات حسنی • بنی‌فضال • فامیل شهرستانی
جمهوری اسلامی ایران
خویشان نوبختی • آل آقا • آل حسنویه • آل خاقانی • آل خمیس • قبیله اشعریون • فامیل بحرالعلوم • قوم خاتون‌آبادی • فامیل خوانساری • فامیل برقی • قبیله حویزی • قوم بروجردی • فامیل روضه خوان قمی • بیرانوند • ترکاشوند • بهاروند • جانکی • جبال‌بارزی • ایل بچاقچی • فامیل صدر • آل کیا • مرعشیان • مشعشعیان • آل طباطبا • سادات مرعشی • سادات رضوی • سادات موسوی • سادات طباطبایی • سادات حسنی • قزلباش‌ها • دیلمیان
لبنان
آل ابی‌جامع • آل حرفوش • آل خاتون • قبیله بلاغی • فامیل صدر • خویشاوندان شرف‌الدین
بحرین
آل عصفور • بحارنه
ایالات متحده عربی و یمن
(جزیرة العرب)
نخاوله • خویشان قریش • بنی‌هاشم • آل ابی‌رافع • اوس و خزرج • قوم و قبیله خزاعه • آل ابی‌اراکه • فامیل اشعریون • فامیل جعفی • آل طباطبا • سادات طباطبایی • سادات حسنی • قحطانیان • بستگان حمیر • قوم خثعم • خویشان همدان • بنی‌اسد • بستگان طی • خویشان بجیله • خویشان بنی‌حنظله • قوم و قبیله مدین • بستگان ثمود • قوم و قبیله عاد • قوم بنی‌مصطلق • بنی‌قینقاع • بنی‌قریظه • بنی‌نضیر• خویشاوندان نخع • قبیله عبدالقیس • عدنانیان • خویشان مذحج • فامیل کنده • بستگان اشعث • حکومت صلیحیان
هند
عادل‌شاهیان • قطب‌شاهیان • بررسی‌ها • باره سادات • آل طباطبا
ترکیه
علویان
افغانستان
هزاره • قزلباش • قوم برمک • سادات • دایکندی • دایزنگی • خویشاوندان بیاع هروی
مراکش
حسنیون • آل‌ادریس • سادات حسنی

طریقه بلاشر
خاورشناس فرانسوی، رژیس بلاشرRégis Blachère ، در کتاب «تاریخ ادبیات عرب» بر پایه ی یافته‌های قبل، به طور‌بندی جاری‌شناسی شخصیت عرب بدوی پرداخته و خصوصیت‌های شخصی و اجتماعی عرب جاهلی را اینگونه برشمرده میباشد: خوگرفتن با خشونت از کودکی که در کنار تنگدستی و محرومیت او‌را تندخو، مغرور، زودخشم و ستیزگر میکرد؛ احساس شرف و ناموس که در واقع مظهر اعتنا او به نیکنامی بود؛ بلندپروازی؛ انتقام‌جویی (ثار) که هم با جنبه‌های شخصی و هم با جنبه‌های اجتماعی و فقاهتی مرتبط بود؛ رجزخوانی که جلوه بیرونی و هنری صفات خاطر گردیده بود و معمولاً در نزاع فرصت بروز می‌یافت؛ و قمار و باده‌نوشی که نماد‌دهنده نیاز عرب بدوی به عرض اندام و اکران گنج و بی‌اعتنایی در صرف آن بود.[۶۸] بلاشر،[۶۹] بعداز ذکر این مختصات و علاوه بر تأیید عقیده گولدتسیهر، میگوید که تک تک این جلوه‌های کم عقل دسته‌ای را تشکیل می‌اعطا کرد که اسلام آن را مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نا‌آگاهی نامید.

نا‌آگاهی بعداز اسلام
سازه بر شواهد قرآنی و حدیثی و آرا و تحقیق‌های دانشمندان، نا‌آگاهی در تاریخ عرب قبل از اسلام مخصوص نماند، بلکه مظاهر و مصادیق فراوانی از آن بعد از اسلام هم وجود داشت تا جایی که می‌اقتدار سده‌های اولیه اسلامی را زمانه پیکار فرهنگ و تمدن نا‌آگاهی گران بها‌های نو اسلامی دانست.[۷۰] به عنوان مثالً ابن تیمیه (متوفی ۷۲۸ق) در کتاب «اقتضاء الصراط المستقیم مخالفةَ اصحاب الجحیم»، نا‌آگاهی در زمان اسلامی را در مقابل نا‌آگاهی مطلق، نا‌آگاهی مقید خوانده[۷۱] و به مصادیق آن در بعدازظهر خویش به عنوان مثال تشبه مسلمانها به کافران، در اعیاد، اشاره رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نموده است.[۷۲]

طریقه محمد بن عبدالوهاب
در قرن ها اخیر، محمد بن عبدالوهاب (نهاد‌گذار فرقه وهابیت، متوفی ۱۲۰۶) و رهروان او که به شدت متأثر از آرا و فکر‌های ابن تیمیّه بودند، مسئله نا‌آگاهی زمان تازه را مطرح کردند. ابن عبدالوهاب معتقد بود عموم سراسر عالم یا این که حداقل عموم ایالات متحده عربی، به جهت اینکه عقاید و اعمالشان بر طبق وحی وجود ندارد، کلیه در نادانی به رمز میبرند.[۷۳]. نخست قرن بیستم نیز اصلاحگرانی زیرا محمد عبده (متوفی ۱۳۲۳/۱۹۰۵) و محمد رشیدرضا (متوفی ۱۳۱۴ش / ۱۹۳۵) در تعبیر المنار[۷۴] به‌این مورد اشاره کردند. به باور آنها بعضا مسلمان ها در بعد از ظهر حاضر، از نگاه آیین و اخلاق و رفتار، جاهلانه‌خیس از مخاطبان آیه‌ها قرآن در بعد از ظهر نزول اخلاق آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد می‌نمایند.

بینش مودودی
فکر «نادانی نو» در دهه‌های اخیر، عمدتاً بر تاثیر مواجهه دنیا اسلام با دنیای تازه، به طور مفهومی غیر وابسته در اثرها بعضی علما و نویسندگان فقهی بازآفرینی شد. سیدابوالاعلی مودودی (متوفی ۱۳۵۸ش/ ۱۹۷۹م)، رهبر فقهی و سیاستمدار پاکستانی، اول توشه در ۱۳۱۸ش / ۱۹۳۹م. از تجدد، به نادانی تازه تفسیر کرد که در نگاه او همگی نظام‌های حکومتی و نظر ها سیاسی و اجتماعی ناسازگار با خلق و فرهنگ و تمدن اسلامی را در برمی‌گرفت.[۷۵] او هم دنیا کمونیسم و هم دنیای غرب را مصداق این معنی می‌دانست.[۷۶] آرای مودودی با ترجمه اثر ها اساسی وی به عربی در دهه ۱۳۳۰ش/۱۹۵۰م در عالم عرب ترویج یافت. دانش آموز او، ابوالحسن علی حسنی نَدْاو (متوفی ۱۳۷۸ش/۱۹۹۹م)، در ۱۳۳۰ش/۱۹۵۰م، کتابی با اسم «ماذا خَراز العالَم بِانحِطاطِ المُسلمین» نوشت و در آن عقیده «نا آگاهی تازه» مودودی را تشریح کرد.[۷۷] از این کتاب در کشورهای اسلامی استقبال عظیم‌ای شد به نحوی که بارها تجدید چاپ و به لهجه‌های مختلف ترجمه شد.[۷۸] ندوی[۷۹] دانا را به قطار سریع‌السیری تشبیه نموده است که نادانی غرب با مجموع قوا و تجهیزات، آن را به سوی غرض خویش پیش میبرد و مسلمانها نیز در کنار بقیه ملل عالم مسافران بی‌تفویض و ناگزیر آن‌اند.

طریقه سیدقطب
در مصر فقید فقهی و فعال سیاسی، سیدقطب (متوفی ۱۹۶۶م)، معنی نادانی نو را بیش تر از پیش توسعه اعطا کرد. او ذیل تأثیر آرای مودودی و ندوی بود[۸۰] و بعداز سفرش به ایالات متحده، در کتاب «فی ظلال القرآن»[۸۱] مطالبی در‌این باب نوشت. او ابعاد آرای تفصیلی خویش را درباره نا‌آگاهی معاصر در کتابی با اسم «مَعالِمُ فی الطریق» منتشر ایجاد کرد. او درین کتاب از مقابله نا‌آگاهی و اسلام و انحرافات دولت ها جاهلی نو صحبت گفته و مسلمان‌ها را به مسافت به دست آوردن از تفکرات جاهلی و تکان به سوی قیمت‌ها و ساختن جامعه اسلامی دعوت نموده است.[۸۲] به حیث سیدقطب،[۸۳] کلیه تصورات، عقاید، تمدن‌ها و مقررات انسان امروز جاهلی میباشد (حتی بخش اعظمی از آن ها که اسلامی پنداشته میشود) جاهلیتی همچون آنچه اسلام ابتدا با آن مواجه بود یا این که حتی بدتر از آن. در نگاه او[۸۴] نا‌آگاهی، بندگی بشر در قبال آدم میباشد و اسلام، بندگی بشر در قبال خداست؛ براین اساس، این دو آشتی‌ناپذیرند و برای ساخت‌و‌ساز جامعه اسلامی می بایست از نا آگاهی به اسلام منتقل شد.[۸۵]

ابوالخطاب و مذهب ها متفاوت غالی
مستقل از خطابیه اول که ارتباط آشکاری با ابوالخطاب داشتند، مجموعه‌های مختلف خطابیه بعد از ابوالخطاب، به شخصیت‌های دیگری نیز متمایل شدند و معمولاً در کنار اطمینان به ابوالخطاب و حتی‌گاه با طرد او، به سیرتکامل‌ای شخصیت دیگری را هم مطرح می‌کردند.[۶۲] این تیم‌ها‌گاه نظرها خاصی درباره ابوالخطاب عرضه می‌کردند که با اعتقادات خطابیه اول بیگانه مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد بود.

اسماعیلیه
جداگانه از خطابیه، در بین رهروان محمد بن اسماعیل نیز افرادی بوده‌اند که با داشتن رغبت‌های تند غالیانه، برای ابوالخطاب رده ویژه‌ای قائل بودند و در سلسله مراتب مقدسان خویش، رده «باب» را که پس از درجه «معنا» و «نام» قرار می گیرد، برای او می‌شناختندو همواره شخصیت او را با سلمان فارسی مقایسه می‌کردند. از این رو طبیعی بود که لعن امام درستگو(ع) را عملی از روی تقیه به اکانت می‌آوردند و احادیث اکثری را به گزارش آن حضرت و دیگر امامان در فضائل و مناقب ابوالخطاب داستان رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد نمایند.[۶۳]

ابوالخطاب در ام الکتاب
همینطور در «ام الکتاب» که یکی کتاب‌های مقدس، خصوصی و غلوآمیز منتسب به فرقه اسماعیلیه در ناحیه فلات پامیر میباشد، ابوالخطاب مقام ویژه‌ای دارااست. نخست این کتاب که به فارسی میباشد، علاوه بر صحبت از عبدالله صبّاح [ عبدالله بن سبأ؟! ] اینگونه آمده میباشد که زیرا او افشاء رمز کرد، به امر امامان سوزانیده شد. سپس به گزارش امام باقر(ع) آمده میباشد که «ای روشنیان... به دوران... امیرالمؤمنین علی... مناره در شهر کوفه سجده او آورد... و الّا ابوالخطاب این روشنایی و ذکر، آشکارا بگفت که مردمان عرب و فارس بر اینجانب گواه باشید که خدای وجود ندارد در هژده هزار دانا، الا علی بن ابی طالب، تا مولانا بابا ما بفرمود تا ابوالخطاب را بکشتند و بسوزانیدند.» آنگاه اینگونه افزوده شد‌ه‌است: «یا این که روشنیان در صورتی بابا ما ابوالخطاب را نکشتی یا این که نسوزانیدی، سخنی که ۹۴۰ سال دیگر آنگاه هست اعلام کردن، آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد وی بگفت.»[۶۴]

در «ام الکتاب» همینطور بارها اسم ابوالخطاب و سلمان (سلسل) تحت عنوان آل پیامبر، در کنار یکدیگر چشم می گردد.[۶۵] در طرف مقابل این تمایل‌ها، بعضی از فرقه‌های غالی زیرا رهروان محمد بن بشیر که خویش مدعا نبوت بود، نبوت ابوالخطاب و دیگر عده ای را که همچون وی ادعای نبوت داشتند، انکار می‌کردند.[۶۶]

اسماعیله
گرچه در بعضی منابع دیرین از پیوستگی ابوالخطاب و خطابیه با اسماعیلیان کلام رفته میباشد،[۶۷] اما در منابع قانونی اسماعیلیه از چنین پیوندها سخنی چشم نمی شود. چنانکه همین منابع از ارتباط ابوالخطاب و خجسته قداح که در اثرها ابن رزّام و ابن شداد صنهاجی مطرح گردیده، نیز صحبت نمی‌گویند. منابع اخیر اینگونه وانمود کرده‌اند که خوش یمن قداح و پیروانش، از اتباع ابوالخطاب بوده و کلیه باطنی و اباحی بوده‌اند.[۶۸]

درپاره‌ای از پژوهش ها معاصران، اینگونه تصور شد‌ه‌است که ابوالخطاب در تکان سیاسی-مذهبی خویش، مقام ویژه‌ای برای اسماعیل فرزند امام راست گو(ع) پیش گویی کرده بود.[۶۹] ماسینیون چندان این ارتباط را مستحکم پنداشته که میگوید: لقب ابواسماعیل از آن رو بر ابوالخطاب اطلاق گردیده که او بابا روضه خوان و معنوی اسماعیل بوده میباشد،[۷۰] البته به هر شکل عامل قاطعی بر این رابطه ارائه نشده میباشد.

تک نگاری
درباره ابوالخطاب کتاب‌هایی تألیف گردیده‌است:

الرد علی الغالیة و ابی الخطاب و اصحابه، از ابواسحاق ابراهیم بن ابی حفص کاتب، از اصحاب امام عسکری(ع) .[۷۱]
کتاب ما رُاو فی ابی الخطاب محمد بن ابی زینب، که تألیف مشترک احمد بن محمد بن علی بن قدمت بن رباح القّلاء السوّاق و برادرش علی میباشد.[۷۲]
مقتل ابی الخطاب، از ابوجعفر محمد بن عبدالله بن مهران کرخی، که نجاشی درباره او لغت ها: کذاب، غالی و «فاسد المذهب و الحدیث» را به فعالیت برده میباشد.[۷۳]
مناقب ابی الخطاب، از ابوجعفر محمد بن عبدالله بن مهران کرخی.[۷۴] خصیبی از احادیث کرخی در الهدایة الکبری فایده برده میباشد[۷۵]
پژوهشگران معاصر نیز در رسیدگی‌های فرقه شناسی خویش، درباره ابوالخطاب و خطابیان تحقیقاتی کرده‌اند که از آن پاراگراف میباشد:

ایوانف در «بنیانگذار مزعوم اسماعیلیه»[۷۶]
ایوانف در «یادداشت‌هایی درباره‌ام الکتاب»[۷۷] و در یک سری تفحص دیگر.
ماسینیون در «مصائب حلاج»[۷۸] و نیز در چندین کتاب و نوشته‌ی‌علمی دیگر.
برنارد لوئیس در «گنوستیسیم اسلامی»[۷۹]
دفتری در «تاریخ و فکر اسماعیلیان»[۸۰]
پانویس
کشی، ص۲۹۰؛ ابن بسطام، صص۹۵، ۱۳۸؛ خصیبی، گ ۱۲۵ب؛ الهفت، ص۱۰۱.
کشی، ص۲۹۰.
، نیز نک: کشی، ص۲۲۶؛ اشعری، سعد، ص۵۵.
الضعفاء، ص۲۱؛ برقی، ص۲۰؛ طوسی، رجال، ص۳۰۲.
خصیبی، گ۱۱۷ ب، ۱۲۵ ب، ۱۲۶ الف؛ طبرانی، ص۱۰.
الخطط، ج۲، ص۳۵۲.
علامه حلی، ص۲۵۰.
قس: روحانی صدوق، المشیخة، ص۵۳۵.
برقی، همانجا؛ الضعفاء، ص۲۱؛ نیز نک: زید نرسی، ص۴۶.
صفار، ص۳۲۰؛ نیز نک: کلینی، ج۱، ص۲۷۰.
کلینی، ج۵، ص۱۵۰.
حکم دهنده نعمان، ج۱، ص۴۹؛ نیز نک: کلینی، ج۲، ص۴۱۸.
سعد اشعری، صص۸۱-۸۲؛ نیز نک: کشی، صص۲۹۲-۲۹۳، قس: ص۳۲۴.
ابن بسطام، ص۱۳۸.
نک: ابن بسطام، صص۹۵ف ۱۳۷؛ صفار، ص۲۵۸، ۳۹۴؛ قمی، ج۲،