مرتضی مطهری (۱۲۹۸ـ۱۳۵۸ش) مشهور به شهید مطهری و استاد مطهری، اسلامشناس شیعه، استاد فلسفه و کلام اسلامی و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران بود.مطهری از شاگردان علامه طباطبایی، امام خمینی و آیتالله بروجردی بود و پیش از انقلاب اسلامی، در دفاع از اندیشه اسلامی به مقابله با جریانهای سوسیالیستی و لیبرالی و نیز افکار التقاطی میپرداخت. اندیشهها و نظریات او در قالب مجموعه آثار منتشر شده است. برخی آثارش مانند داستان راستان و نظام حقوق زن در اسلام به زبانهای مختلفی ترجمه شده است. روزآمدسازی مفاهیم اسلامی و تبیین اندیشههای اسلامی از ویژگیهای آثار مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اوست.
مطهری از بنیانگذاران حسینیه ارشاد بود و پس از انقلاب اسلامی تا زمان شهادت، ریاست شورای انقلاب را با عهده داشت. وی در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ توسط گروه فرقان ترور شد. سالروز شهادتش به عنوان روز معلم در ایران گرامی داشته میشود. مرتضی مطهری فقیه، متفکر، فیلسوف، اسلامشناس[۲۳] و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران بود.[۲۴] از او بیشتر با عناوین استاد مطهری و شهید مطهری یاد میشود.[۲۵] آیتالله خامنهای معتقد است مطهری با نیت خالص و درک نیازهای زمان خود به فعالیتهای علمی و اجتماعی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میپرداخت.[۲۶]
وی در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ش/۱۲ جمادیالاول ۱۳۳۸ق، در فریمان از توابع مشهد به دنیا آمد.[۲۷] پدرش محمدحسین مطهری، شاگرد آخوند خراسانی[۲۸] از روحانیون شناختهشده و مورد احترام نزد مردم فریمان بود.[۲۹] مطهری در سال ۱۳۱۱ش در حوزه علمیه مشهد مشغول به تحصیل شد.[۳۰] او در سال ۱۳۱۶ش به قم رفت و حدود ۱۵ سال با حسینعلی منتظری، هممباحثه بود.[۳۱] مطهری در درس استادانی همچون آیتالله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبائی شرکت میکرد.[۳۲] سید محمد حجت کوهکمری، سید محمد محقق داماد، سید احمد خوانساری، میرزا علیآقا شیرازی و سید محمد بهشتی از دیگر استادن و افراد تأثیرگذار بر او معرفی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شدهاند.[۳۳]
تدریس در قم و تهران
مطهری در سال ۱۳۳۱ش به تهران رفت و در مدرسه سپهسالار[۳۴] و مروی به تدریس پرداخت. از سال ۱۳۳۴ش تدریس در دانشکده الهیات دانشگاه تهران را آغاز کرد.[۳۵] به گفته برخی پژوهشگران فعالیت اصلیاش در دانشگاه مقابله فکری با جریانهای سوسیالیستی، لیبرالی و التقاطی بود.[۳۶]
بازنشستگی اجباری از دانشگاه
گفته شده در سال ۱۳۵۵ش پس از ۲۰ سال تدریس[۳۷] به دلیل مخالفت با یک استاد کمونیست، به صورت اجباری از دانشگاه بازنشسته شد.[۳۸] مطهری به توصیه امام خمینی هفتهای دو روز برای تدریس به حوزه علمیه قم میرفت.[۳۹]
معرفی و جایگاه
گاهشمار زندگی شهید مرتضی مطهری
۱۳ بهمن در سال ۱۲۹۸ش تولد در شهر فریمان از توابع مشهد[۱]
سال ۱۳۱۱ش تحصیل علوم دینی در مشهد و فراگیری ادبیات عرب، منطق و ... .[۲]
سال ۱۳۱۵ش هجرت به قم[۳]
از سال ۱۳۱۹ش تا سال ۱۳۳۱ش حضور در درس امام خمینی (۱۲سال)، آیتالله بروجردی، علامه طباطبایی و دیگران. تدریس کتابهای مختلف.[۴]
سال ۱۳۳۱ش ازدواج[۵]؛ مهاجرت از قم به تهران، تدریس در مدرسه سپهسالار و مدرسه مروی[۶]
سال ۱۳۳۲ش انتشار جلد اول اصول فلسفه و روش رئالیسم[۷]
۱۳۳۳ش آغاز تدریس در دانشگاه تهران[۸]
۱۳۳۴ش برنده جایزه سلطنتی بهجهت نگارش کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم.[۹]
سال ۱۳۳۷ش سخنرانی در انجمن اسلامی پزشکان که به مدت ۲۰ سال هر دو هفته یک بار انجام شد.[۱۰]
سال ۱۳۴۲ش بازداشت در قیام ۱۵ خرداد و آزادی پس از ۴۳ روز[۱۱]
سال ۱۳۴۳ش عضویت در جامعه روحانیت مبارز [۱۲]
سال ۱۳۴۴ش دریافت جایزه یونسکو به خاطر انتشار دو جلد کتاب داستان راستان[۱۳]
سال ۱۳۴۵ش انتشار مقالات «نظام حقوق زن در اسلام» در مجله زن روز[۱۴]
سال ۱۳۴۶ش بنیانگذاری حسینیه ارشاد به همراه سیدعلی شاهچراغی و محمد همایون[۱۵]
سال ۱۳۴۸ش سخنرانی در روز عاشورا علیه صهیونیسم در حسینیه ارشاد که منجر به دستگیری وی شد.[۱۶]
سال ۱۳۴۹ش کنارهگیری رسمی از حسینیه ارشاد[۱۷]
سال۱۳۵۱ش شروع تدریس فلسفه و معارف در قم در پایان هر هفته به مدت دو روز[۱۸]
سال ۱۳۵۴ش ممنوعالمنبر شدن از سوی ساواک[۱۹]
سال ۱۳۵۴ش شروع به تدریس خصوصی شرح منظومه تألیف ملاهادی سبزواری برای اساتید دانشگاه[۲۰]
سال ۱۳۵۷ش ملاقات با امام خمینی در پاریس و مسئولیت تشکیل شورای انقلاب اسلامی از طرف امام خمینی.[۲۱]
۱۱ اردیبهشت به سال ۱۳۵۸ش شهادت[۲۲]
نبو
مطهری در کنار امام خمینی هنگام بازگشت از پاریس
فعالیتهای اجتماعی و سیاسی
دستخط مرتضی مطهری در زندان موقت شهربانی؛۱۵ خرداد ۱۳۴۲
مرتضی مطهری، چهرهای فرهنگی و فکری با پایههای فلسفی-فقهی شناخته میشود.[۴۰] در عین حال در مبارزات انقلابی در سالهای قبل از انقلاب اسلامی ایران حضور فعال داشت و در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ دستگیر شد.[۴۱] مطهری از سوی امامخمینی به رهبری هیئتهای موتلفه اسلامی منصوب شد.[۴۲]
پس از تبعید امام خمینی به ترکیه، مطهری با سخنرانی در مساجد و انجمنهای اسلامی به مبارزه علیه حکومت پهلوی ادامه داد[۴۳] و به همین دلیل در سال ۱۳۵۳ش، ممنوعالمنبر شد.[۴۴]
او از بنیانگذاران جامعه روحانیت مبارز تهران بود[۴۵] به گفته واعظزاده خراسانی، طرح ایدئولوژی اسلامی، سازماندادن و پیوند میان جامعه روشنفکران و روحانیت مبارز از اقدامات او بود.[۴۶]
در سال ۱۳۵۶ش، مطهری نقش محوری در برگزاری مراسم چهلم سید مصطفی خمینی داشت.[۴۷] پس از انتقال امام خمینی به پاریس، به دیدار امام خمینی رفت و از سوی او مسئولیت تشکیل شورای انقلاب شد. همچنین در بازگشت امام خمینی به ایران در سال ۱۳۵۷ش، مطهری ریاست کمیته استقبال را بر عهده داشت و پیش از سخنرانی امام خمینی در بهشت زهرا، سخنانی کوتاه ایراد کرد.[۴۸]
راهاندازی حسینیه ارشاد
مرتضی مطهری در سال ۱۳۴۶ش به همراه گروهی از همفکران خود، حسینیه ارشاد را تأسیس کرد[۴۹] و به دلیل همکاری با آن توسط ساواک بازداشت شد.[۵۰]
دیدگاهها
برخی از دیدگاههای مطهری عبارتند از:
ولیفقیه ناظر اجرای احکام است
رهبری جامعه اسلامی مبتنی بر نظارت فقیه بر اجرای قوانین اسلام است نه تصدی مستقیم حکومت توسط او.[۵۱]
فرهنگ اسلامی
مطهری معتقد بود فرهنگ اسلامی باید در تمام ابعاد زندگی انسان نمایان شود[۵۲] همچنین انحرافات فرهنگ غربی بر پایه تفکر اسلامی اصلاح شود.[۵۳]
تحریفات عاشورا
در نقد تحریفات عاشورا، کتاب حماسه حسینی را نوشته و روایاتی مانند عروسی قاسم را رد کرده است.[۵۴]
مسئله حجاب
از نظر مطهری، در دیدگاه اسلام مردان تنها در چارچوب خانواده و با پایبندی به تعهدات شرعی و قانونی، میتوانند از همسران خود بهره ببرند و هرگونه بهرهکشی از زنانِ خارج از این دایره ممنوع است. همچنین، زنان باید از مشارکت در اموری که به مردانِ بیگانه (نامحرم) کمک میرساند، پرهیز کنند.[۵۵]
موضعگیری علیه صهیونیسم و حمایت از آوارگان فلسطین
سخنرانی مطهری در عاشورای ۱۳۴۸ش علیه صهیونیسم منجر به دستگیریاش توسط ساواک شد.[۵۶] همچنین او در سال ۱۳۴۹ش به خاطر دعوت به جمعآوری کمک برای آوارگان فلسطینی دستگیر شد.[۵۷]
اختلافنظر با شریعتی
او در سال ۱۳۴۹ش، به دلیل اختلافنظرهای فکری با علی شریعتی، از همکاری با حسینیه ارشاد کنارهگیری کرد.[۵۸] سید هادی خسروشاهی تاریخنگار شیعه گفته است مهمترین اختلاف مطهری و شریعتی در مورد فلسفه تاریخ بوده است.[۵۹] به نقل از علی احمدی میانجی فقیه شیعه مطهری گفته است آمریکا برای ترویج اسلام منهای روحانیت کسی بهتر از شریعتی را پیدا نکرده است.[۶۰]
مرتضی مطهری (۱۲۹۸ـ۱۳۵۸ش) مشهور به شهید مطهری و استاد مطهری، اسلامشناس شیعه، استاد فلسفه و کلام اسلامی و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران بود.مطهری از شاگردان علامه طباطبایی، امام خمینی و آیتالله بروجردی بود و پیش از انقلاب اسلامی، در دفاع از اندیشه اسلامی به مقابله با جریانهای سوسیالیستی و لیبرالی و نیز افکار التقاطی میپرداخت. اندیشهها و نظریات او در قالب مجموعه آثار منتشر شده است. برخی آثارش مانند داستان راستان و نظام حقوق زن در اسلام به زبانهای مختلفی ترجمه شده است. روزآمدسازی مفاهیم اسلامی و تبیین اندیشههای اسلامی از ویژگیهای آثار مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد اوست.
مطهری از بنیانگذاران حسینیه ارشاد بود و پس از انقلاب اسلامی تا زمان شهادت، ریاست شورای انقلاب را با عهده داشت. وی در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ توسط گروه فرقان ترور شد. سالروز شهادتش به عنوان روز معلم در ایران گرامی داشته میشود. مرتضی مطهری فقیه، متفکر، فیلسوف، اسلامشناس[۲۳] و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران بود.[۲۴] از او بیشتر با عناوین استاد مطهری و شهید مطهری یاد میشود.[۲۵] آیتالله خامنهای معتقد است مطهری با نیت خالص و درک نیازهای زمان خود به فعالیتهای علمی و اجتماعی رزرو مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد میپرداخت.[۲۶]
وی در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ش/۱۲ جمادیالاول ۱۳۳۸ق، در فریمان از توابع مشهد به دنیا آمد.[۲۷] پدرش محمدحسین مطهری، شاگرد آخوند خراسانی[۲۸] از روحانیون شناختهشده و مورد احترام نزد مردم فریمان بود.[۲۹] مطهری در سال ۱۳۱۱ش در حوزه علمیه مشهد مشغول به تحصیل شد.[۳۰] او در سال ۱۳۱۶ش به قم رفت و حدود ۱۵ سال با حسینعلی منتظری، هممباحثه بود.[۳۱] مطهری در درس استادانی همچون آیتالله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبائی شرکت میکرد.[۳۲] سید محمد حجت کوهکمری، سید محمد محقق داماد، سید احمد خوانساری، میرزا علیآقا شیرازی و سید محمد بهشتی از دیگر استادن و افراد تأثیرگذار بر او معرفی آدرس مسجد امام حسن مجتبی فکوری مشهد شدهاند.[۳۳]
تدریس در قم و تهران
مطهری در سال ۱۳۳۱ش به تهران رفت و در مدرسه سپهسالار[۳۴] و مروی به تدریس پرداخت. از سال ۱۳۳۴ش تدریس در دانشکده الهیات دانشگاه تهران را آغاز کرد.[۳۵] به گفته برخی پژوهشگران فعالیت اصلیاش در دانشگاه مقابله فکری با جریانهای سوسیالیستی، لیبرالی و التقاطی بود.[۳۶]
بازنشستگی اجباری از دانشگاه
گفته شده در سال ۱۳۵۵ش پس از ۲۰ سال تدریس[۳۷] به دلیل مخالفت با یک استاد کمونیست، به صورت اجباری از دانشگاه بازنشسته شد.[۳۸] مطهری به توصیه امام خمینی هفتهای دو روز برای تدریس به حوزه علمیه قم میرفت.[۳۹]
معرفی و جایگاه
گاهشمار زندگی شهید مرتضی مطهری
۱۳ بهمن در سال ۱۲۹۸ش تولد در شهر فریمان از توابع مشهد[۱]
سال ۱۳۱۱ش تحصیل علوم دینی در مشهد و فراگیری ادبیات عرب، منطق و ... .[۲]
سال ۱۳۱۵ش هجرت به قم[۳]
از سال ۱۳۱۹ش تا سال ۱۳۳۱ش حضور در درس امام خمینی (۱۲سال)، آیتالله بروجردی، علامه طباطبایی و دیگران. تدریس کتابهای مختلف.[۴]
سال ۱۳۳۱ش ازدواج[۵]؛ مهاجرت از قم به تهران، تدریس در مدرسه سپهسالار و مدرسه مروی[۶]
سال ۱۳۳۲ش انتشار جلد اول اصول فلسفه و روش رئالیسم[۷]
۱۳۳۳ش آغاز تدریس در دانشگاه تهران[۸]
۱۳۳۴ش برنده جایزه سلطنتی بهجهت نگارش کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم.[۹]
سال ۱۳۳۷ش سخنرانی در انجمن اسلامی پزشکان که به مدت ۲۰ سال هر دو هفته یک بار انجام شد.[۱۰]
سال ۱۳۴۲ش بازداشت در قیام ۱۵ خرداد و آزادی پس از ۴۳ روز[۱۱]
سال ۱۳۴۳ش عضویت در جامعه روحانیت مبارز [۱۲]
سال ۱۳۴۴ش دریافت جایزه یونسکو به خاطر انتشار دو جلد کتاب داستان راستان[۱۳]
سال ۱۳۴۵ش انتشار مقالات «نظام حقوق زن در اسلام» در مجله زن روز[۱۴]
سال ۱۳۴۶ش بنیانگذاری حسینیه ارشاد به همراه سیدعلی شاهچراغی و محمد همایون[۱۵]
سال ۱۳۴۸ش سخنرانی در روز عاشورا علیه صهیونیسم در حسینیه ارشاد که منجر به دستگیری وی شد.[۱۶]
سال ۱۳۴۹ش کنارهگیری رسمی از حسینیه ارشاد[۱۷]
سال۱۳۵۱ش شروع تدریس فلسفه و معارف در قم در پایان هر هفته به مدت دو روز[۱۸]
سال ۱۳۵۴ش ممنوعالمنبر شدن از سوی ساواک[۱۹]
سال ۱۳۵۴ش شروع به تدریس خصوصی شرح منظومه تألیف ملاهادی سبزواری برای اساتید دانشگاه[۲۰]
سال ۱۳۵۷ش ملاقات با امام خمینی در پاریس و مسئولیت تشکیل شورای انقلاب اسلامی از طرف امام خمینی.[۲۱]
۱۱ اردیبهشت به سال ۱۳۵۸ش شهادت[۲۲]
نبو
مطهری در کنار امام خمینی هنگام بازگشت از پاریس
فعالیتهای اجتماعی و سیاسی
دستخط مرتضی مطهری در زندان موقت شهربانی؛۱۵ خرداد ۱۳۴۲
مرتضی مطهری، چهرهای فرهنگی و فکری با پایههای فلسفی-فقهی شناخته میشود.[۴۰] در عین حال در مبارزات انقلابی در سالهای قبل از انقلاب اسلامی ایران حضور فعال داشت و در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ دستگیر شد.[۴۱] مطهری از سوی امامخمینی به رهبری هیئتهای موتلفه اسلامی منصوب شد.[۴۲]
پس از تبعید امام خمینی به ترکیه، مطهری با سخنرانی در مساجد و انجمنهای اسلامی به مبارزه علیه حکومت پهلوی ادامه داد[۴۳] و به همین دلیل در سال ۱۳۵۳ش، ممنوعالمنبر شد.[۴۴]
او از بنیانگذاران جامعه روحانیت مبارز تهران بود[۴۵] به گفته واعظزاده خراسانی، طرح ایدئولوژی اسلامی، سازماندادن و پیوند میان جامعه روشنفکران و روحانیت مبارز از اقدامات او بود.[۴۶]
در سال ۱۳۵۶ش، مطهری نقش محوری در برگزاری مراسم چهلم سید مصطفی خمینی داشت.[۴۷] پس از انتقال امام خمینی به پاریس، به دیدار امام خمینی رفت و از سوی او مسئولیت تشکیل شورای انقلاب شد. همچنین در بازگشت امام خمینی به ایران در سال ۱۳۵۷ش، مطهری ریاست کمیته استقبال را بر عهده داشت و پیش از سخنرانی امام خمینی در بهشت زهرا، سخنانی کوتاه ایراد کرد.[۴۸]
راهاندازی حسینیه ارشاد
مرتضی مطهری در سال ۱۳۴۶ش به همراه گروهی از همفکران خود، حسینیه ارشاد را تأسیس کرد[۴۹] و به دلیل همکاری با آن توسط ساواک بازداشت شد.[۵۰]
دیدگاهها
برخی از دیدگاههای مطهری عبارتند از:
ولیفقیه ناظر اجرای احکام است
رهبری جامعه اسلامی مبتنی بر نظارت فقیه بر اجرای قوانین اسلام است نه تصدی مستقیم حکومت توسط او.[۵۱]
فرهنگ اسلامی
مطهری معتقد بود فرهنگ اسلامی باید در تمام ابعاد زندگی انسان نمایان شود[۵۲] همچنین انحرافات فرهنگ غربی بر پایه تفکر اسلامی اصلاح شود.[۵۳]
تحریفات عاشورا
در نقد تحریفات عاشورا، کتاب حماسه حسینی را نوشته و روایاتی مانند عروسی قاسم را رد کرده است.[۵۴]
مسئله حجاب
از نظر مطهری، در دیدگاه اسلام مردان تنها در چارچوب خانواده و با پایبندی به تعهدات شرعی و قانونی، میتوانند از همسران خود بهره ببرند و هرگونه بهرهکشی از زنانِ خارج از این دایره ممنوع است. همچنین، زنان باید از مشارکت در اموری که به مردانِ بیگانه (نامحرم) کمک میرساند، پرهیز کنند.[۵۵]
موضعگیری علیه صهیونیسم و حمایت از آوارگان فلسطین
سخنرانی مطهری در عاشورای ۱۳۴۸ش علیه صهیونیسم منجر به دستگیریاش توسط ساواک شد.[۵۶] همچنین او در سال ۱۳۴۹ش به خاطر دعوت به جمعآوری کمک برای آوارگان فلسطینی دستگیر شد.[۵۷]
اختلافنظر با شریعتی
او در سال ۱۳۴۹ش، به دلیل اختلافنظرهای فکری با علی شریعتی، از همکاری با حسینیه ارشاد کنارهگیری کرد.[۵۸] سید هادی خسروشاهی تاریخنگار شیعه گفته است مهمترین اختلاف مطهری و شریعتی در مورد فلسفه تاریخ بوده است.[۵۹] به نقل از علی احمدی میانجی فقیه شیعه مطهری گفته است آمریکا برای ترویج اسلام منهای روحانیت کسی بهتر از شریعتی را پیدا نکرده است.[۶۰]
راهنمای انتخاب مسجد مناسب برای برگزاری مراسم ختم در مشهد